پایان بحران تیکتاک در آمریکا
تیکتاک سرانجام از توافقی خبر داد که به سالها بلاتکلیفی این پلتفرم در آمریکا پایان میدهد. بر این اساس سهام عمده فعالیتهای تیکتاک در ایالاتمتحده واگذار شده و نهادی جدید با مالکیت اکثریت آمریکایی برای اداره این اپلیکیشن تشکیل شده است؛ نهادی که سهم اصلی آن در اختیار دو غول بزرگ فناوری یعنی اوراکل و سیلورلیک قرار دارد. این توافق در چارچوب فرمان اجرایی دونالد ترامپ انجام شده و تهدید ممنوعیت فعالیت تیکتاک از ژانویه ۲۰۲۵ را عملا منتفی کرده است. البته باید یادآور شد که آنچه امروز به عنوان یک توافق شرکتی معرفی میشود در واقع نقطه پایان یکی از پیچیدهترین مناقشات فناوری، امنیتی و سیاسی سالهای اخیر آمریکاست.
واگذاری سهام
تیکتاک اعلام کرد سهام عمده فعالیتهای خود در آمریکا را واگذار کرده و بر اساس توافقی جدید، نهادی با مالکیت اکثریت آمریکایی برای اداره این اپلیکیشن تشکیل شده است؛ نهادی که سهم اصلی آن در اختیار اوراکل و سیلور لیک قرار دارد و به سالها کشمکش حقوقی و تهدید به ممنوعیت فعالیت تیکتاک در ایالاتمتحده پایان میدهد. این خبر در ظاهر یک توافق شرکتی است؛ اما در لایههای زیرین خود روایت یک بحران چندساله را حمل میکند؛ بحرانی که از دل رقابت فناوری آمریکا و چین بیرون آمد، به سیاست داخلی آمریکا گره خورد و در نهایت با بازگشت دونالد ترامپ به قدرت به شکلی متفاوت از آنچه پیشبینی میشد، بسته شد.
داستان تیکتاک در آمریکا از جایی آغاز شد که این اپلیکیشن با رشد انفجاری در میان کاربران جوان از یک پلتفرم سرگرمی به یک بازیگر اثرگذار در زیست رسانهای آمریکا تبدیل شد. همین محبوبیت بهویژه نزد نسل جوان توجه سیاستمداران را جلب کرد؛ اما نه از زاویه فرهنگی یا اقتصادی، بلکه از دریچه امنیت ملی. در تابستان ۲۰۲۰ دولت آمریکا به ریاست دونالد ترامپ اعلام کرد که ارتباط بایتدنس، مالک چینی تیکتاک، با دولت چین میتواند تهدیدی برای امنیت دادههای شهروندان آمریکایی باشد.
ترامپ با استناد به اختیارات اضطراری بایتدنس را تحت فشار گذاشت تا فعالیتهای تیکتاک در آمریکا را به شرکتهای آمریکایی واگذار کند. در آن مقطع سناریوی فروش کامل تیکتاک روی میز بود؛ مذاکراتی فشرده با مایکروسافت، اوراکل و چند بازیگر دیگر شکل گرفت، اما این روند خیلی زود متوقف شد. دادگاههای آمریکا اجرای فرمان اجرایی را معلق کردند و همزمان دولت چین با اصلاح قوانین صادرات فناوری عملا انتقال الگوریتم تیکتاک را مسدود کرد. پروندهای که قرار بود سریع بسته شود، وارد مرحلهای فرسایشی شد.
با شکست ترامپ در انتخابات ۲۰۲۰ انتظار میرفت تیکتاک از مرکز مناقشه خارج شود، اما چنین نشد. دولت جو بایدن فرمان اجرایی ترامپ را لغو کرد، اما اصل نگرانیها باقی ماند. قانونگذاران آمریکایی اینبار با اجماع دوحزبی بر تهدیدآمیز بودن ارتباط بایتدنس با دولت چین تاکید کردند. نتیجه تصویب قوانینی بود که در نهایت تیکتاک را در برابر یک ضربالاجل قرار میداد؛ واگذاری فعالیتهای آمریکایی یا ممنوعیت کامل از ژانویه ۲۰۲۵.
در این دوره تیکتاک تلاش کرد با راهحلهای میانه از جمله انتقال دادهها به سرورهای مستقر در آمریکا و همکاری با اوراکل نگرانیها را کاهش دهد. با این حال سایه ممنوعیت همچنان بالای سر این اپلیکیشن باقی ماند. تیکتاک و بایتدنس بارها تاکید کردند که دادهای در اختیار دولت چین قرار ندادهاند و هیچگاه چنین کاری نخواهند کرد، اما این تکذیبها نتوانست فضای سیاسی واشنگتن را تغییر دهد.
نقطه عطف
نقطه عطف ماجرا بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید بود. ترامپ اینبار با نگاهی متفاوت به تیکتاک نزدیک شد. او در جریان کارزار انتخاباتی ۲۰۲۴ بهصراحت گفت که این اپلیکیشن یکی از عوامل موثر در عملکرد بهتر او در میان رایدهندگان جوان بوده است. تیکتاک که زمانی قرار بود ممنوع شود حالا به ابزاری برای ارتباط مستقیم ترامپ با نسلی تبدیل شده بود که پیشتر فاصله زیادی با او داشت.
در چنین فضایی توافق جدید شکل گرفت؛ توافقی که امروز تیکتاک آن را رسما اعلام کرده است. بر اساس این توافق سهام عمده فعالیتهای تیکتاک در آمریکا به نهادی جدید منتقل شده که مالکیت اکثریت آن آمریکایی است و بخش اصلی این مالکیت در اختیار دو بازیگر بزرگ اوراکل و سیلور لیک قرار دارد. این اقدام در راستای اجرای فرمان اجرایی ترامپ انجام شده و به سالها بلاتکلیفی حقوقی پایان داده است.
اهمیت این توافق تنها در تغییر ساختار مالکیت خلاصه نمیشود. این توافق در عمل راهحلی میانه میان دو خواست متضاد است؛ از یکسو حفظ تیکتاک بهعنوان یکی از محبوبترین شبکههای اجتماعی آمریکا و از سوی دیگر پاسخ به نگرانیهای امنیتی قانونگذاران. تیکتاک نه کاملا آمریکایی شده و نه از بازار آمریکا حذف شده است؛ بلکه در قالب نهادی جدید، با نظارت بیشتر و مالکیتی متفاوت به فعالیت خود ادامه میدهد.
نکته قابلتوجه دیگر نقش چین در این فرآیند است. دونالد ترامپ در اظهارات اخیر خود از شیجینپینگ برای همکاری در نهایی شدن توافق تشکر کرده است؛ جملهای که نشان میدهد این پرونده فراتر از یک دعوای حقوقی یا تجاری بوده است. چین که پیشتر در برابر فروش تیکتاک مقاومت میکرد، اینبار مسیر انعطاف را انتخاب کرده است؛ تصمیمی که احتمالا ریشههای آن را باید در ملاحظات بزرگتر روابط اقتصادی و سیاسی دو کشور جستوجو کرد.
با نهاییشدن این توافق تیکتاک از آستانه ممنوعیت عبور کرده است. اپلیکیشنی که قرار بود در صورت شکست مذاکرات از ژانویه ۲۰۲۵ در آمریکا خاموش شود حالا با ساختاری جدید به حیات خود ادامه میدهد. این پایان یک بحران است، اما شاید آغاز مرحلهای تازه؛ مرحلهای که در آن شبکههای اجتماعی نه فقط کسبوکارهای دیجیتال، بلکه داراییهایی سیاسی و امنیتی به شمار میروند. پرونده تیکتاک نشان میدهد که در عصر پلتفرمها سرنوشت یک اپلیکیشن میتواند به فرمان اجرایی یک رئیسجمهور، رقابت انتخاباتی و حتی روابط میان قدرتهای جهانی گره بخورد. توافق امروز اگرچه یک مساله چندساله را حل کرده، اما پرسشی بزرگتر را باز گذاشته است؛ در جهانی که فناوری و سیاست اینچنین درهمتنیده شدهاند مرز میان امنیت، اقتصاد و آزادی پلتفرمها کجاست؟