هم‌زمان با تداوم محدودیت‌های اینترنتی، فعالان اکوسیستم تجارت اجتماعی نسبت به از دست رفتن گسترده مشاغل خرد هشدار می‌دهند؛ بازاری ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار میلیارد تومانی که به گفته فعالانش، با هر هفته قطعی اینترنت کوچک‌تر می‌شود و بخشی از آن برای همیشه از مدار اقتصاد دیجیتال کشور خارج خواهد شد.

اکوسیستم تجارت اجتماعی ایران بار دیگر زیر فشار قطعی اینترنت قرار گرفته است؛ قطعی‌ای که این بار نه در شرایط ثبات نسبی اقتصادی، بلکه هم‌زمان با تورم، کاهش قدرت خرید و نااطمینانی اجتماعی رخ داده است.

پشوتن پورپزشک، مدیرعامل پادرو، با ترسیم ابعاد این بحران می‌گوید: حدود یک میلیون شغل به‌طور مستقیم در اکوسیستم تجارت اجتماعی فعال هستند و تعداد زیادی شغل غیرمستقیم نیز به این بازار وابسته‌اند. بازاری که سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار میلیارد تومان درآمد ایجاد می‌کند و حالا امنیت و ماهیت آن در قطعی‌های اخیر اینترنت به‌شدت تهدید شده است. ادامه‌دار شدن این وضعیت، به معنای بیکاری گسترده در شرایطی است که اقتصاد کشور نه‌تنها رشد نمی‌کند، بلکه ظرفیت خلق شغل جدید هم ندارد.

پورپزشک با یادآوری مسیر شکل‌گیری این اکوسیستم توضیح می‌دهد که تجارت اجتماعی در ایران یک انتخاب لوکس نبوده، بلکه پاسخی به محدودیت‌ها بوده است. سوشال‌کامرس ایران از سال ۱۳۹۷ و بعد از مسدود شدن تلگرام شکل گرفت. طی پنج سال، شبکه‌های اجتماعی به بستری برای کسب‌وکارهای خرد و خانگی تبدیل شدند و تا پیش از محدودیت‌های ۱۴۰۱، بیش از نیمی از بازار خرده‌فروشی آنلاین ایران را در اختیار داشتند.

به گفته او، تصور مهاجرت فروشگاه‌ها به پلتفرم‌های جدید یا داخلی، پیش‌تر نیز در سال ۱۴۰۱ آزموده شد و نتیجه نداد. کسب‌وکارها جایی می‌مانند که کاربر عادی آنجاست؛ پاخور را نمی‌شود با بخشنامه جابه‌جا کرد.

حدود یک میلیون شغل به‌طور مستقیم در اکوسیستم تجارت اجتماعی فعال هستند و تعداد زیادی شغل غیرمستقیم نیز به این بازار وابسته‌اند. بازاری که سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار میلیارد تومان درآمد ایجاد می‌کند و حالا امنیت و ماهیت آن در قطعی‌های اخیر اینترنت به‌شدت تهدید شده است.
مدیرعامل پادرو، پشوتن پورپزشک

مدیرعامل پادرو درباره جایگزین نشدن سایت با شبکه‌های اجتماعی می‌گوید: حتی وجود سایت نیز جایگزین شبکه‌های اجتماعی نیست. بخش مهمی از ترافیک فروشگاه‌ها از اینستاگرام تامین می‌شد و در دو هفته اخیر، بسیاری از کسب‌وکارها حتی امکان اطلاع‌رسانی به مشتریان قدیمی خود را نداشته‌اند. وقتی امکان اطلاع‌رسانی وجود ندارد، نمی‌شود گفت اگر سایت بالا باشد، بازگشت اتفاق می‌افتد. پیش از این قطعی هم، به دلیل نوسانات قیمت‌ها و شرایط اجتماعی، تراکنش‌ها به‌شدت کاهش یافته بود؛ زیرا خرید در فضای ناامن روانی و اقتصادی رخ نمی‌دهد، به‌ویژه خریدهایی که در شبکه‌های اجتماعی رایج است و اغلب کالای اساسی نیست.

گفته شده است که فقط در دو هفته قطعی اخیر، حدود ۵ هزار میلیارد تومان فروش در تجارت اجتماعی از دست رفته است. پورپزشک هشدار می‌دهد که این خسارت‌ها لزوما قابل جبران نیستند. ما بازاری داریم که ماهانه حدود ۱۰ همت فروش دارد، اما بسیاری از فروشگاه‌های خرد تاب‌آوری ندارند. با خروج از بازار، حتی اگر اینترنت باز شود هم برنمی‌گردند و در نتیجه بازار کوچک‌تر می‌شود.

این فشار اما برای بسیاری از کسب‌وکارهای خرد، صرفا به قطعی اخیر اینترنت محدود نمی‌شود. پیش از اعمال محدودیت‌های گسترده، هم‌زمان با اوج‌گیری اعتراضات خیابانی، بخش قابل‌توجهی از این فروشگاه‌ها عملا امکان فعالیت در اینستاگرام را از دست داده بودند. فضای اجتماعی به‌گونه‌ای بود که هرگونه فعالیت تجاری، با واکنش منفی بخشی از کاربران مواجه می‌شد و از کسب‌وکارها انتظار سکوت وجود داشت. در نتیجه بسیاری از فروشگاه‌هایی که تنها بستر فروش‌شان اینستاگرام بود، ناچار شدند فعالیت خود را متوقف کنند و هزینه اجتماعی فعالیت را بپذیرند. این وضعیت، پیش از آنکه اینترنت به‌طور کامل قطع شود، ضربه اقتصادی اولیه را به این کسب‌وکارها وارد کرد؛ ضربه‌ای که با قطع کامل دسترسی به اینستاگرام، به توقف مطلق فروش انجامید. این گروه از کسب‌وکارها ابتدا به دلیل شرایط اجتماعی امکان فعالیت نداشتند و سپس با قطعی اینترنت، حتی همان امکان محدود نیز به‌طور کامل از بین رفت.

مهاجرت به پلتفرم‌های داخلی ممکن نیست
روایت‌های میدانی کسب‌وکارها، این هشدار را تایید می‌کند. برومند، مدیر کسب‌وکار «آن‌شو»، که در اینستاگرام فعالیت می‌کرد، می‌گوید: فروش ما به صفر رسیده است. تمام فروش ما روی اینستاگرام و تلگرام بود. سایت تازه زده بودیم اما هنوز عملا آماده نشده بود. مهاجرت به پیام‌رسان داخلی یعنی شروع از صفر.

او تاکید می‌کند که حتی پس از جنگ ۱۲روزه، صفحه فروشش دوباره رشد کرده بود، اما این‌بار شرایط کاملا متفاوت است.

همچنین حنانه ذوالفقاری، مدیر کسب‌وکار «حانی‌با» که فقط سه ماه بود صفحه اینستاگرام زده بود نیز می‌گوید ادامه قطعی اینستاگرام او را ناچار می‌کند خرید کالا را به حداقل برساند. به گفته او، بسیاری از مشتریان اصلا پلتفرم‌های داخلی ندارند و خود او هم حاضر به فعالیت در پلتفرم‌های داخلی نیست؛ حتی سایت هم راه‌حل نیست، چون مخاطب آدرسش را ندارد.

مهاجرت به پلتفرم‌های داخلی ممکن نیست؛ نه به دلیل مقاومت کسب‌وکارها، بلکه به دلیل نبود هوشمندی شبکه‌ای و از دست رفتن کامل شبکه مشتریان.
مرضیه ادهم، کنشگر دسترسی به اینترنت آزاد

کمالی، مدیر کسب‌وکار «کیسه آرامش»، نیز از صفر شدن فروش و ناکارآمدی پلتفرم‌های داخلی می‌گوید و تاکید می‌کند که هزینه‌های مالیاتی و زیرساختی راه‌اندازی سایت، در شرایط فعلی برایش ممکن نیست.

در مقابل این روایت‌ها، حسین دلیریان، سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی، راه‌حل را در استفاده از ظرفیت پیام‌رسان‌های داخلی می‌داند و می‌گوید زیرساخت‌ها و مینی‌اپ‌ها فراهم است و تنها فرهنگ‌سازی نیاز دارد. اما این روایت رسمی، با تجربه فعالان بازار هم‌خوان نیست.

مرضیه ادهم، کنشگر دسترسی به اینترنت آزاد، با اشاره به کاهش چشمگیر ارسال مرسولات پستی، این افت را نشانه فروپاشی تجارت اجتماعی می‌داند و می‌گوید: مهاجرت به پلتفرم‌های داخلی ممکن نیست؛ نه به دلیل مقاومت کسب‌وکارها، بلکه به دلیل نبود هوشمندی شبکه‌ای و از دست رفتن کامل شبکه مشتریان. حتی پس از رفع قطعی، بازگشت ساده نخواهد بود؛ زیرا الگوریتم‌ها رفتار کاربران را غیرعادی تشخیص می‌دهند و بسیاری از صفحات به صفر یا زیر صفر می‌رسند.

در چنین شرایطی، پورپزشک نسبت به پیامدهای اجتماعی این وضعیت هشدار می‌دهد و می‌گوید: به ازای هر هفته قطعی اینترنت، هزاران فروشگاه خرد از بین می‌رود؛ شغل‌هایی که بدون فشار به دولت ایجاد شده بودند. ادامه این روند، به موج جدید تعدیل نیرو در ماه‌های پایانی سال منجر می‌شود؛ آن هم در شرایطی که بیکاری و ابرتورم دو بحران اصلی سال آینده خواهند بود.

مجموع این روایت‌ها نشان می‌دهد که قطعی اینترنت، صرفا یک تصمیم مقطعی یا فنی نیست؛ بلکه سیاستی است که به صورت مستقیم بر اشتغال، معیشت و سرمایه اجتماعی اقتصاد دیجیتال اثر می‌گذارد. بازاری که یک‌بار در سال ۱۴۰۱ آسیب دید، حالا دوباره در حال کوچک شدن است؛ این بار اما با این تفاوت که بسیاری از کسب‌وکارها، دیگر توانی برای بازگشت ندارند.