تاجیک و پورپزشک:اینترنت پرو، تدبیر اضطراری دلسوزانی چون لاریجانی بود/ کسبوکارها را به نابودی کشاندهایم
در شرایط نه جنگی تمامعیار نه صلح، محدودیتهای اینترنتی پابرجا مانده و «اینترنت پرو» به خط مقدم نزاعها رسیده است. از یک سو، منتقدان طرح را ناعادلانه و تثبیتکننده «اینترنت طبقاتی» میدانند و از سوی دیگر، مدافعان آن را زیرساختی مجزا برای بقا در روزهای بحران و سدّی در برابر مافیای فیلترشکنها میخوانند که اجرای آن، تنهاترین راه ممکن در دل تحریمهای مجازی است. تقابل این دو نگاه، پرسش بنیادینی را پیش میکشد: آیا اینترنت پرو چرخدندهای برای نجات اقتصاد دیجیتال است، یا ابزاری برای عادیسازی دسترسی ممیزیشده به حق رایانه ای شهروندان؟
بخش نخست بیستوششمین برنامه تلاقی ایرنا با حضور «امیر تاجیک» فعال رسانهای و جامعه مدنی و «پشوتن پور پزشک» نایبرئیس اتحادیه کسبوکارهای اینترنتی با عنوان «تاجیک:اپراتورها مجری اینترنت پرو،نه تصمیمگیر؛ پورپزشک:ذینفعان مهم اقتصادی پشت این جریانند» روز گذشته در ایرنا منتشر شد. در ادامه بخش دوم گزارش تلاقی را میخوانیم؛
برخی معتقدند استفاده از اینترنت پرسرعت غیراخلاقی است
پورپزشک: ما همواره بر این باوریم که جامعه ما پایبند به اصول اخلاقی است. اخیراً پیامی دریافت کردهام که حاوی نکاتی قابل تامل است: «شخصاً تا به امروز، برای کسبوکارم از اینترنت پرسرعت (پرو) استفاده نکردهام و هیچگونه دسترسی خارج از چارچوب تعیینشدهای را نیز برای خود فراهم نساختهام. مرزهای اخلاقی من در همین نقطه تعریف میشود.» اگر مدعی هستیم که جامعه ما اخلاقمدار است، امروز مردم را در تقاطع اخلاقی قرار دادهایم؛ برخی معتقدند استفاده از اینترنت پرسرعت غیراخلاقی است، در حالی که عدهای دیگر میپرسند در این شرایط چه باید کرد؟
تاجیک: این سرویس (اینترنت پرسرعت) اساساً برای عموم مردم طراحی نشده است. بلکه یک خدمت محدود است که جامعه محدودی و در شرایط اضطراری از آن بهرهمند میشوند.
پورپزشک: همانطور که احتمالاً مستحضر هستید، اواسط این هفته شاهد تحولاتی در تنگه هرمز بودیم. متعاقب آن، گزارشهایی مبنی بر قطع مجدد اینترنت خبرنگاران و محدود شدن دسترسی آنها منتشر شد. این بدان معناست که حتی در زمان اضطرار، امکان قطع شدن سیمکارتها وجود دارد. اینگونه تصمیمات، در حوزه اختیارات حاکمیتی قرار میگیرند و از دایره بحث کنونی خارج هستند. اما نکته مهم این است که اکنون، در شرایطی که به نظر میرسد آرامش نسبی برقرار شده و مردم در سطح شهرها تردد میکنند و زندگی عادی جریان دارد، چرا باید این محدودیتها اعمال شود؟ ترافیک در تهران و سایر شهرها به حالت عادی بازگشته و شرایط کلی، عادی تلقی میشود.
تاجیک: آنچه قرار بود به کسبوکارها ارائه شود، سفید شدن سرورهایشان برای مواقع خاص بوده است. این موضوع مصوبهای داشته است. اگرچه من از جزئیات آن بیاطلاعم.
پورپزشک: این یک دیالوگ بوده است، اما اینکه آیا مصوبهای رسمی پشت آن بوده یا خیر، برای من مشخص نیست.
تاجیک: به عنوان یک خبرنگار و مستندساز، همواره به دنبال مستندات هستم. وقتی شما مثالی میزنید که اپراتور نمیتواند قیمت را تعیین کند و میگویید “لگدی هم خودش میزند”، اینها موارد غیرمستندی هستند که پشت پرده اتفاق میافتند.
پورپزشک: در بحث “سفید شدن سرورها” چه مصوبه رسمی داشته باشد و چه نداشته باشد، بسیاری از کسبوکارهای مجازی، که تعدادشان در اتحادیه ما به بیش از ۱۰ هزار واحد صنفی میرسد، پیگیر مطالبات خود هستند. کسبوکاری که در کهگیلویه و بویراحمد یک وبسایت وردپرسی ساده دارد و احتمالاً از مکانی سرویس دریافت میکند، ممکن است نداند IP چیست و چگونه باید آن را سفید کند. چنین فردی تنها در پی برقراری دسترسی خود است. حال سوال من این است: اگر قرار بوده دسترسی برای قشر خاصی از کسبوکارها، مانند بازرگانان، در زمان اضطرار برقرار شود – که البته من با این تبعیض نیز مشکل دارم – چرا باید برای آن قیمتگذاری شود؟
سرویس اینترپرایز قیمتش هم فرق میکند
تاجیک: سرویس اینترپرایز یک سرویس جداگانه است. میتوان گفت کسی که از اینترنت پرو برای کسبوکار خود استفاده میکند، به آن دسترسی دارد. در تمام دنیا، ماهیت سرویسهای اینترپرایز و قیمتگذاری آنها مشخص است. به عنوان مثال، در آمریکا، اگر شما یک APN خصوصی برای شرکت خود بخواهید، تفاوت فاحشی با یک کاربر عادی خواهید داشت.
پورپزشک: با وجود اینکه من شماره همراه و کد ملی خود را ارائه میدهم و انتظار دارم دسترسیام به اینترنت، مشابه نیمه اول دی ماه، برقرار شود، اما این موضوع را “سرویس VIP” مینامند.
ایرنا: در شرایط اضطرار، چرا باید قیمت اینترنت آزاد یا تجاری متفاوت باشد؟
تاجیک: این سوالاتی است که باید از حاکمیت پرسیده شود، نه از من.
تفکری در کشور هست که میگوید باید اینترنت را بست
ایرنا: به هر حال شما فردی هستید که برای اینترنت پرو، محاسنی قائل است. آیا میتوانیم از این مزایا استفاده کنیم؟
تاجیک: من هیچ راه حل یا راهکار مشخصی برای شرایط فعلی ندارم. واقعیت این است که این اپراتورها که مورد انتقاد قرار میگیرند، صرفاً در حال اجرای یک مصوبه هستند. مدیران اپراتورها، که مورد نقد قرار گرفتهاند، افرادی هستند که در این شرایط ایستادگی کردهاند. مسئله این است که فرمایشات آقای پورپزشک، صحیح است. من به عنوان یک شهروند در این کشور، با این دیدگاه که همه باید به اینترنت دسترسی داشته باشند، اختلافی ندارم. اما راه حل شما چیست؟ دیروز در تنگه هرمز درگیری بود، امروز نه در جنگیم و نه در صلح. نمیدانیم وضعیت چیست. بالاخره تفکری در کشور وجود دارد که میگوید باید اینترنت را بست. من کاری به آن تفکر ندارم. اما تفکر دیگری نیز هست، مانند دوران آقای لاریجانی، که عدهای مینشینند و فکر میکنند و میگویند بیایید برای برخی کسبوکارهایی که با خارج از کشور کار میکنند، کورسویی از امید فراهم کنیم. تمام فشارهایی که امروز به اینترنت پرو وارد میشود، با هدف بستن کامل آن است. حال اگر اینترنت پرو نباشد، چه کسانی سود میبرند؟
پورپزشک: من خدمت شما عرض میکنم. ما تجربیات زیستی چندین کشور را داریم که در مقاطع زمانی مختلف، اینترنت را برای کنترل ناآرامیها، شایعات و مسائل گوناگون (که همیشه سیاسی نیستند و میتوانند اقتصادی یا اجتماعی باشند) بستهاند. هند، با جمعیت بسیار زیاد و پیشرفتهای تکنولوژیکی و زیرساختی در حوزه IT، بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷، بیش از ۱۶ هزار ساعت اینترنت را مسدود کرد. در نهایت به این نتیجه رسیدند که این کارایی ندارد و زیان اقتصادی قابل توجهی، بیش از ۳ میلیارد دلار، به بار آورده است. وقتی ما اینترنت را میبندیم، با چه هدفی؟ اگر بحث امنیتی مطرح است، راهکارهای بسیار زیادی وجود دارد. شما میتوانید از سرویسهای رومینگ یا سیمکارتهای لب مرزی کشورهای دیگر استفاده کنید. بازاری برای سیمکارتهای لب مرزی وجود دارد. فردی که به اینترنت نیاز دارد، چه برای ارسال عکس و ویدیو، چه برای کسبوکار، چه برای فریلنسری که با خارج کار میکند و زندگیاش مختل شده، به آن سوی مرز میرود و سیمکارتی میخرد تا کارش را راه بیندازد. یا فردی که به طریق دیگری میخواهد کاری انجام دهد. سرویسهایی مانند استارلینک در نقاطی وجود داشته و استفاده میشده است. تکنولوژی به سرعت در حال پیشرفت است.
بستن اینترنت، باعث رونق سرویسهایی مانند VPN شده است
تاجیک: با توجه به تمام این راه حلهایی که شما ارائه میدهید، چرا اینها را اجرا نمیکنیم؟ اینها که خوب هستند!
پورپزشک: بستن اینترنت، باعث رونق سرویسهایی مانند VPN شده است. این سرویسها احتمالاً از خدمات استارلینک یا سیمکارتهای لب مرزی که در شبکه داخلی فعال شدهاند، استفاده میکنند. به جای پذیرش بستن اینترنت به عنوان یک اصل، باید راهکارهایی برای جلوگیری از آسیب به کسبوکارها ارائه دهیم. موضوع اینترنت پرو میتواند زمینهساز ایجاد چنین فضایی باشد. ما سه بحث کلیدی را مطرح کردیم:
اینترنت پرو غیراخلاقیترین کاری است که میتوان انجام داد
– اخلاق: اینترنت پرو غیراخلاقیترین کاری است که میتوان انجام داد. زمانی که به من پیامک میآید که اینترنت پرو را فعال کنم و مدتی بعد، پیامکی دیگر مبنی بر اینکه پرسنل شرکت من نیز میتوانند از اینترنت پرو استفاده کنند، دریافت میکنم، این یعنی دسترسی ناعادلانه. این اطلاعات را میتوانم به نام بستگانم نیز ثبت کنم.
– امنیت: امنیتی که با پول برقرار میشود، ذاتاً امنیت نیست.
– عدالت: فردی که توان خرید VPN یا اینترنت پرو را ندارد، از دسترسی عادلانه محروم میشود.
تاجیک: شما همه چیز را مادی میبینید. فرآیند تایید اینترنت پرو پیچیده است. مرکز ملی فضاتهران- ایرنا- در شرایط نه جنگی تمامعیار نه صلح، محدودیتهای اینترنتی پابرجا مانده و «اینترنت پرو» به خط مقدم نزاعها رسیده است. از یک سو، منتقدان طرح را ناعادلانه و تثبیتکننده «اینترنت طبقاتی» میدانند و از سوی دیگر، مدافعان آن را زیرساختی مجزا برای بقا در روزهای بحران و سدّی در برابر مافیای فیلترشکنها میخوانند که اجرای آن، تنهاترین راه ممکن در دل تحریمهای مجازی است. تقابل این دو نگاه، پرسش بنیادینی را پیش میکشد: آیا اینترنت پرو چرخدندهای برای نجات اقتصاد دیجیتال است، یا ابزاری برای عادیسازی دسترسی ممیزیشده به حقرایانهای شهروندان؟ستند استفاده کنند، در حالی که مدیرعاملها افرادی مسن بودند که شاید توانایی استفاده از آن را هم نداشتند.
کسبوکارها را به نابودی کشاندهایم تا به «اینترنت پرو» راضی شوند
پورپزشک: با این رویکرد، کسبوکارها را به سمت نابودی سوق دادهایم تا امروز به «اینترنت پرو» راضی شوند. شما میگویید سرویس اینترپرایز به نام «اینترنت پرو» وجود دارد. تفاوت آن با اینترنت نیمه اول دی ماه چیست؟ آیا سرعت یا دسترسی بهتری دارد؟
تاجیک: «اینترنت پرو» با عنوان «اینترنت پایدار کسبوکارها» معرفی شده است. پایداری یکی از ویژگیهای آن است که آن را نسبت به سایر اینترنتهای اینترپرایز متمایز میکند. اگر اینترنت خبرنگار قطع شده، اپراتور ایرانسل مسئول آن بوده و اعلام کرده که نهاد امنیتی دستور قطع را داده است. این موضوع ربطی به اینترنت پرو ندارد. من معتقدم باید در یک چارچوب مشترک حرکت کنیم. حجم انتقاداتی که به مجریان این مصوبه وارد میشود، ناجوانمردانه است، زیرا هیچ راه حل جایگزینی وجود ندارد، مخصوصاً وقتی بخشی از حاکمیت نمیخواهد اینترنت باز شود. اگر شما میگویید مبارزه کنیم و مصاحبه کنیم، این یک تفکر است.
پورپزشک: آیا میتوانیم درباره برق یا آب، بگوییم بخشی از یک محله داشته باشند؟
تاجیک: شما در مورد فرهنگ صحبت کردید. اگر واقعاً اینطور است و شما پیامکی دریافت کردهاید اما استفاده نکردهاید، و اگر دسترسی به اینترنت برای ارتباط با خارج از کشور حیاتی باشد، آیا VPN را به این سرویس رسمی ترجیح میدهید؟ آیا مافیای فیلترشکن فروشی را به یک سرویس رسمی و پایدار ترجیح میدهید؟
فیلترشکن فروش در سازوکار ناسالم فیلترینگ به عنوان کسبوکار سیاه رشد کرده
پورپزشک: فیلترشکن فروش در سازوکار ناسالم فیلترینگ به عنوان یک کسبوکار سیاه رشد کرده است. من ترجیح میدهم به جای استفاده از سرویس نهادی که خود این فضای سیاه را ایجاد کرده، از خدمات آن استفاده نکنم. در حال حاضر، مصرف اینترنتم را کاهش دادهام. قبلاً از سرویسهای یوتیوب و اینستاگرام (برای کسبوکار) استفاده میکردم. اکنون اخلاق را نیز طبقهبندی میکنیم؛ برخی میگویند داشتن VPN غیر اخلاقی نیست، چون از سال ۱۴۰۱ عادت کردهایم. زمانی که VPN را ۱۵۰ هزار تومان میخریدیم، این بحث وجود داشت که طبقاتی است. کمکم به اینترنت پرو نیز عادت خواهیم کرد. ترجیح من این است که تا حد امکان به آن عادت نکنم، هرچند عدهای ممکن است جلوتر از من باشند.
مافیای فیلترشکن فروشها پشت کمپین مخالف اینترنت پرو است
تاجیک: شما باید مباحث مربوط به اعطای یارانه را در برنامه «گفتگوی ویژه خبری» شبکه دو سیما پیگیری میکردید. وقتی شما از فرهنگ و نرمهای جامعه صحبت میکنید، باید حقایق را نیز در نظر بگیرید. حقیقت این است که سرویسی که در ابتدا با رویکرد مثبتی برای شرایط اضطراری ارائه شد، اکنون مورد انتقاد قرار گرفته است. من شک ندارم که مافیای فیلترشکن فروشها پشت بخشی از این کمپینهای رسانهای مخالف قرار دارند. برادر بزرگترمان (اشاره به مقام مسئول) اعلام کرد که قیمت فیلترشکنها چقدر کاهش یافته است. ما حاضریم این مافیا را تقویت کنیم و زنده نگه داریم، در حالی که مسیری که به صورت رسمی اعلام شده و تعهداتی که اپراتورها و مرکز ملی فضای مجازی به کاربران میدهند را نادیده میگیریم.
اجازه دهید مثالی بزنم: بسیاری معتقدند که نباید حیوان خانگی خرید، چون این کار باعث زاد و ولد بیرویه و استثمار حیوانات میشود. فیلترشکن فروشها نیز همینطور هستند. شما حاضرید اینها تقویت شوند، اما سرویسی که با تعهدات رسمی ارائه میشود را نپذیرید؟ آیا ترجیح میدهید به فیلترشکن فروش کمک کنید، چون حداقل رسمی نیست؟
پورپزشک: من تنها در صورتی از چنین سرویسهایی استفاده میکنم که برای همه برقرار باشد. شما از کسبوکار، امنیت و شرایط اضطرار صحبت میکنید. اگر موضوع امنیتی نباشد (که به نظر من نیست)، نباید اینترنت را محدود کرد. بحثهای امنیتی با استارلینک و اینترنت مرزی متفاوت است. اگر بپذیریم که موضوع امنیتی نیست و همه سیمکارتها رصد میشوند، دغدغههای امنیتی احتمالاً جای دیگری است.
اگر از این موضوع عبور کنیم، باید به شفافیت کامل برسیم. قیمت اینترنت بینالملل برای هر کسی که مایل به استفاده است، مشخص شود. در این صورت، مطالبه ما تغییر خواهد کرد: چگونه اینترنت ارزان به دست کاربر برسد؟ اما موضوع اینترنت پرو این است که کمکم به همه میرسد. همانطور که گفتم، در هر خانواده حداقل یک نفر به اینترنت عادی دسترسی پیدا میکند و این دسترسی به مرور به کل خانواده منتقل میشود.
مشکل اینجاست که ما برای مردم تصمیم میگیریم و عدالت را نادیده میگیریم، با این توجیه که همه کمکم به اینترنت دسترسی پیدا میکنند. اگر میخواهند اینترنت را گران کنند، باید برای همه برقرار باشد. اپراتورها مجری مصوبهها هستند. اگر قرار است اینترنت گران شود، باید برای همه باشد. اما ایجاد طبقات مختلف در دسترسی به اینترنت، با اخلاق کاربر نهایی، عدالت و امنیت سازگار نیست.
ایرنا: اگر موافق باشید، جمعبندی صحبتهای این دو عزیز را ارائه دهیم. آیا «اینترنت پرو» در شرایط اضطراری به کشور و مردم کمک کرده است، یا باعث ایجاد فضایی جدید و عادت دادن مردم به آن در آینده شده است؟ نکتهای که خودتان داشتید بفرمایید؟
تاجیک: بسیاری از انتقاداتی که به این راهکار موقت وارد شد، مشخص نبود که کدام جنبه را هدف قرار داده است. زمانی میگفتند اپراتورها این کار را برای درآمدزایی انجام دادهاند. در واقعیت، اگر اپراتورها صرفاً به دنبال درآمدزایی بودند، اینستاگرام را باز میکردند تا کاربران حجم مصرفی خود را در آنجا بسوزانند و اپراتورها پول خود را دربیاورند. این استدلال درست نیست.
چرا برخی اصناف میتوانند از اینترنت پرو استفاده کنند و برخی دیگر نه
ایرنا: شورای عالی فضای مجازی وظایفی را بر عهده دارد.
تاجیک: بنابراین، نقد درآمدزایی اپراتورها منصفانه نیست. نقد دیگر این است که چرا جامعه را طبقاتی میکنیم و چرا برخی اصناف میتوانند از اینترنت پرو استفاده کنند و برخی دیگر نه. در حال حاضر، بسیاری از اصنافی که درخواست مکتوب و رسمی از طریق اتحادیهها، اتاق بازرگانی و سازمانهای مربوطه ارائه میدهند، برایشان بستر فراهم میشود و استفاده میکنند. این نشان میدهد که جامعه آماری کاربران در حال افزایش است.
در مورد قیمت بالا نیز باید گفت که اپراتورها سرویسی مجزا از سرویس عمومی ارائه میدهند و این سرویس قیمت خاص خود را دارد. طبیعتاً چون این سرویس با مسیر جداگانه، احراز هویت و… ارائه میشود، احتمالاً در آینده با افزایش تعداد کاربران، قیمت آن کاهش خواهد یافت، همانطور که یکی از نمایندگان مجلس خبر آن را اعلام کرده بود. بنابراین، نکتهای که دوست عزیزمان فرمودند مبنی بر اینکه با افزایش دسترسی همگانی، قیمت کاهش مییابد، در حال پیگیری است.
جمله آخر من این است که شاید ویژگی کشور ما این است که حل بسیاری از مسائل، به خصوص در حوزههای اجتماعی، بسیار سخت است. مثال ماهواره دیگر تکراری شده است. بالاخره یک فرآیند و روندی باید طی شود. من این را از منظر تجربه اتفاقاتی که در کشورمان در مورد هر نرم اجتماعی افتاده، با بالاترین هزینه اجتماعی، بیان میکنم.
ایرنا: یعنی در نهایت اینترنت بینالملل باید باز و عادی شود؟ منظور شما این است؟
تاجیک: بله، باید اینطور باشد و اختلافی در این زمینه نداریم. زمانی دعوا بر سر نوارهای ویدئویی بود و آن را پنهان میکردیم. امروزه صحبت کردن در مورد آن خندهدار است. حتماً این مباحثی که من و آقای پورپزشک داشتیم، شاید یکی دو سال دیگر کسی به آن نگاه کند و بخندد.
پورپزشک: اگر شرایط اضطراری بیش از ۲ ماه طول بکشد و همچنان آن را اضطراری بنامیم، در حالی که نه در جنگ هستیم و نه در صلح، این دیگر اضطرار نیست، بلکه وضعیت عادی است. اینترنت روزمره برای کسانی است که به هر نحوی به آن دسترسی پیدا کردهاند، چه از طریق آیپی سفید و چه با سیمکارتهایی که اعتبار و آبروی افراد را خدشهدار کرده است. خوشحالم که امروز کسی نمیتواند صراحتاً از اینترنت سفید، پرو یا غیره دفاع کند. تجربه مشابهی که ایلان ماسک با سیمکارتهای سفید ایجاد کرد، آموزنده بود.
شما به ماهواره اشاره کردید و به نظرم بسیار دقیق است. در دهه ۷۰ اتفاقاتی برای خبرنگاران افتاد. نه بحث ماهواره، نه بحث خبرنگاران، نه بحث حجاب، و نه هیچکدام از اینها، و امروز اینترنت پرو و اینترنت بینالملل… من عرض میکنم خدمتتان، این تجربه زیستن در شرایط مشابه، حتماً به زودی تکنولوژیای که جلوی آن را نمیتوان گرفت، دسترسی افراد به اینترنت مورد نظرشان را برقرار خواهد کرد. تنها موضوع این است که ما اصطکاک ایجاد میکنیم. ما ابتدا گره میزنیم و سپس به دنبال دندانی میگردیم که بتواند این گرهها را باز کند، که البته هزینهاش زیاد است و دندانمان میشکند.
منتظر موج تعدیل در کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال باشید
این شرایط برای کسبوکارها بسیار سخت است. موضوع من نه سیاسی است و نه جناحی. کسبوکارها به دنبال دسترسی برای بهروزرسانی سرویسها، انتشار محصولات و ارائه ویژگیهای جدید بودند. تصور نمیکردند که این وضعیت تا این حد طول بکشد. اقتصاد یعنی تناسب درآمد و هزینه. وقتی این تناسب برقرار نباشد، کسبوکارها مجبور به تعطیلی میشوند. منتظر موج تعدیل در کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال باشید که صدایشان درآمده است. آمارها نیز نشان میدهد که شغلهای زیادی از بین رفته است. در نتیجه جنگ، رمضان و… اتفاقاتی که در حوزه اقتصاد دیجیتال میافتد، به طریق اولی اتفاق میافتد.
با مدیری صحبت میکردم که گفت حتی مشکل نقدینگی برای پرداخت حقوق پرسنل ندارم، اما به دلیل شرایط ایجاد شده (اینترنت، شرایط اجتماعی، تورم) برای برخی از نیروهایم کار ندارم و ترافیک خرید و فروشم نصف شده است. مجبورم به آنها بگویم بیکار بنشینند تا حقوقشان را پرداخت کنم. این فرهنگ سازمانی است که ایجاد میشود.
وقتی در مورد تابآوری و استراتژی صحبت میکنیم، نگاه میکنیم که درشتهای اقتصاد کجا هستند. استراتژی برای آنها تعریف میشود تا باقی بمانند، در حالی که در اقتصادهای مختلف، تابآوری از کسبوکارهای خرد آغاز میشود. کسبوکارهای خرد، زنجیره توزیع، فروش و خرید هستند. اگر این کسبوکارهای خرد که امروز به اینترنت عادی دسترسی ندارند (مانند برق و آب که باید در دسترس باشند) از بین بروند، کسبوکارهای بزرگ نیز دیرتر از بین خواهند رفت.
ایرنا: هر دو طرف قبول داشتند که سوءاستفادههایی رخ داده و حس خوبی ایجاد نشده است. هرچند شاید نتیجه واقعگرایی باشد که در شرایط موجود، کاری کردهاند بهتر از هیچ کاری نکردن است. آفات و مشکلاتی که وجود دارد باید برطرف شود و امیدواریم این رویه دائمی نباشد. ای کاش قبل از انتشار این برنامه، اینترنت به وضعیت عادی بازگشته بود. در این صورت نیز تجربه این دوران و بحث اینترنت پرو در آینده قطعاً به درد ما خواهد خورد.
ویدئوی کامل بیستوهفتمین قسمت برنامه تلاقی با عنوان «اینترنت پرو، راهحل یا مشکل تازه؟» از طریق این لینک در دسترس شماست.