دولت چین با محدودیت سفر پژوهشگران، کنترل سرمایه‌گذاری خارجی و تشدید نظارت دولتی هوش مصنوعی را از یک حوزه فناورانه به یک دارایی راهبردی امنیت ملی تبدیل کرده است.

به گزارش تک کرانچ، رقابت جهانی در حوزه هوش مصنوعی وارد مرحله‌ای شده که دیگر تنها بر سر تراشه، مدل‌های زبانی و زیرساخت‌های محاسباتی نیست. اکنون نیروی انسانی متخصص به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت میان قدرت‌های فناوری جهان تبدیل شده و چین در حال اتخاذ سیاست‌هایی است که از نگاه بسیاری از ناظران، به مثابه ملی‌سازی سرمایه انسانی هوش مصنوعی محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، دولت چین محدودیت‌های تازه‌ای را برای سفر پژوهشگران برجسته، بنیان‌گذاران استارتاپ‌های هوش مصنوعی و مدیران شرکت‌های فناوری اعمال کرده است. برخی از چهره‌های شناخته‌شده این صنعت برای خروج از کشور باید مجوز رسمی دولت را دریافت کنند و در مواردی نیز از سفر آن‌ها به خارج از کشور جلوگیری شده است.

این سیاست بخشی از راهبرد گسترده‌تر پکن برای مهار خروج استعدادها و حفاظت از مزیت‌های فناورانه چین در رقابت فزاینده با ایالات متحده ارزیابی می‌شود. طی سال‌های اخیر، با گسترش مدل‌های هوش مصنوعی مولد و افزایش سرمایه‌گذاری جهانی در این حوزه، تقاضا برای متخصصان آموزش و بهینه‌سازی مدل‌های هوش مصنوعی به شکل کم‌سابقه‌ای افزایش یافته است.

نشانه‌های اولیه این رویکرد از سال ۲۰۲۵ آشکار شد. در آن زمان گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد مقامات چینی به پژوهشگران و کارآفرینان برجسته حوزه هوش مصنوعی توصیه کرده‌اند از سفر به آمریکا خودداری کنند. این اقدام بازتاب‌دهنده نگرشی بود که هوش مصنوعی را هم‌زمان یک مزیت اقتصادی و یک دارایی امنیت ملی تلقی می‌کرد.

شدت گرفتن محدودیت‌ها همزمان با پرونده جنجالی خرید شرکت «Manus» از سوی متا رخ داده است. طبق گزارش‌ها، نهادهای نظارتی چین در حال بررسی معامله دو میلیارد دلاری میان این استارتاپ هوش مصنوعی و شرکت متا هستند. در همین چارچوب، دو بنیان‌گذار «Manus» از خروج از کشور منع شده‌اند تا تحقیقات درباره انطباق این معامله با قوانین سرمایه‌گذاری خارجی چین تکمیل شود. گفته می‌شود مدیران این شرکت اکنون در حال بررسی راهکارهایی برای بازخرید سهام واگذارشده به متا هستند و حتی گزینه جذب حدود یک میلیارد دلار سرمایه جدید برای بازپس‌گیری مالکیت شرکت را بررسی می‌کنند.

بر اساس برآوردهای جهانی، این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که فاصله فناوری میان چین و آمریکا در حوزه هوش مصنوعی به شکل محسوسی کاهش یافته است. تازه‌ترین شاخص هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد نشان می‌دهد شکاف عملکردی میان برترین مدل‌های آمریکایی و چینی تا مارس ۲۰۲۶ به حدود ۲.۷ درصد کاهش یافته است. این رقم در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۱ درصد بود.

اگرچه ایالات متحده همچنان در شاخص‌هایی مانند کیفیت مدل‌های پیشرفته و ثبت اختراعات اثرگذار برتری دارد، اما چین در حوزه تولید مقالات علمی، میزان ارجاعات پژوهشی و حجم ثبت اختراعات با سرعت زیادی در حال نزدیک شدن به رقیب آمریکایی خود است و در برخی شاخص‌ها حتی از آن پیشی گرفته است.

راهبرد جدید پکن تنها به کنترل جابه‌جایی نخبگان محدود نمی‌شود. گزارش‌ها حاکی از آن است که دولت چین قصد دارد ورود سرمایه آمریکایی به شرکت‌های پیشرو هوش مصنوعی را نیز تحت نظارت شدید قرار دهد. بر همین اساس، شرکت‌هایی مانند بایت‌دنس، «Moonshot AI» و «StepFun» پیش از پذیرش سرمایه‌گذاری آمریکایی باید تأییدیه دولت را دریافت کنند.

مجموعه این اقدامات در کنار سیاست‌های دیگری نظیر اعمال کنترل صادرات بر مواد معدنی نادر مورد استفاده در صنایع پیشرفته نظامی و ممنوعیت استفاده مراکز داده دولتی از تراشه‌های هوش مصنوعی خارجی، تصویری روشن از جهت‌گیری راهبردی چین ارائه می‌دهد.

در واقع، پکن دیگر هوش مصنوعی را صرفاً یک صنعت نوظهور نمی‌بیند. سیاست‌های اخیر نشان می‌دهد چین این فناوری را به بخشی از معماری قدرت ملی خود تبدیل کرده است که در آن جریان سرمایه، انتقال دانش، دسترسی به تراشه‌ها و حتی جابه‌جایی افراد متخصص، همگی تحت ملاحظات ژئوپلیتیکی و امنیت ملی قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی، رقابت هوش مصنوعی میان شرق و غرب بیش از هر زمان دیگری به رقابتی بر سر کنترل منابع راهبردی تبدیل شده است؛ منابعی که مهم‌ترین آن‌ها دیگر نفت یا مواد خام نیست، بلکه انسان‌هایی هستند که نسل آینده فناوری را طراحی می‌کنند.