تصمیمگیری در عصر هوش مصنوعی؛ داده کافی نیست
منبع: پیوست
در عصر هوش مصنوعی و وفور داده، کیفیت تصمیمگیری دیگر به حجم اطلاعات وابسته نیست. صاحبنظران و مدیران حوزه اقتصاد و فناوری معتقدند تصمیمهای موثر زمانی شکل میگیرد که داده در بستر مناسب تحلیل شود و در کنار شهود، تجربه و فرهنگ پرسشگری قرار بگیرد؛ در غیر این صورت، داده نهتنها به تصمیم بهتر منجر نمیشود، بلکه میتواند سوگیریها و خطاهای تصمیمگیری را تشدید کند.
علی گلزاده، مدیرعامل شرکت داده و هوش مصنوعی داتا، در نشست رونمایی از کتاب تصمیمگیری ورای اعداد» با اشاره به رابطه میان داده و شهود در تصمیمگیری گفت: شهود برخلاف تصور رایج، یک ویژگی ذاتی و تغییرناپذیر نیست؛ بلکه مهارتی است که میتوان آن را یاد گرفت و تقویت کرد. اگر فقط به شهود تکیه کنیم، احتمال شکلگیری اعتمادبهنفس کاذب افزایش پیدا میکند و اگر فقط داده را مبنا قرار دهیم، ممکن است در دام سوگیریهایی مانند سوگیری تایید یا سوگیری محافظهکارانه بیفتیم.در بسیاری از سازمانها، مدیران میانی و کارشناسان هنگام ارائه پیشنهادها، از دادههای واقعی به اندازه کافی استفاده نمیکنند و تصمیمها بیشتر بر مبنای برداشتهای فردی شکل میگیرد.
او با اشاره به راهکارهای کتاب برای تقویت «شهود کمی» در سازمانها گفت: اولین گام، ایجاد فرهنگ پرسشگری است. در بسیاری از سازمانها، کسانی که پاسخ میدهند بیشتر از کسانی که سوال میپرسند ارزشگذاری میشوند، در حالی که کتاب پیشنهاد میکند با الگوبرداری از روش سقراط، زنجیرهای از پرسش و پاسخ شکل بگیرد تا افراد به لایههای عمیقتر مساله برسند. کتاب همچنین پیشنهاد میکند پیش از هر تصمیم مهم، تیمها این سوال را از خود بپرسند که اگر قرار بود امروز تصمیم بهتری بگیریم، چه داده یا اطلاعاتی باید در اختیار داشتیم. ثبت این پرسشها و اولویتبندی اطلاعات موردنیاز، بهتدریج سازمان را به سمت تصمیمگیری دقیقتر و متوازنتر میان داده و شهود هدایت میکند.
دادهها لزوما آینده را پیشبینی نمیکنند
در ادامه رویداد بررسی کتاب «تصمیمگیری ورای اعداد» هم پنلی با تاکید بر نقش داده، شهود و هوش مصنوعی در تصمیمگیری مدیران برگزار شد و فرهاد نیلی در توضیح به پویا بختیاری دبیر پنل و پادکستر اکوتوپیا با اشاره به اینکه داده بهتنهایی مبنای مناسبی برای تصمیمگیری نیست، گفت: اولین آموزه کتاب این است که هیچ دادهای را بدون درک بستر یا بافت آن نپذیرید. اگر کسی از نرخ تورم یا فقر صحبت میکند، باید مشخص باشد این عدد مربوط به چه دورهای، با چه تعریفی و بر اساس چه دادههایی به دست آمده است.
او دومین نکته مهم کتاب را اجتنابناپذیر بودن سوگیری دانست و افزود: همه ما دچار سوگیری هستیم و حتی در فرایند تولید داده نیز ممکن است سوگیری وجود داشته باشد. بنابراین باید همیشه اعتبار دادهها را بررسی کنیم. هر زمان با نتیجهای مواجه میشویم که برخلاف انتظار ماست، باید آن را فرصتی برای بازنگری در فرضیات و دادههای خود بدانیم. سازمانها حتی باید از افرادی که با پرسشهای متفاوت دیگران را شگفتزده میکنند، حمایت کنند.
او درباره وضعیت اقتصاد ایران نیز گفت: امروز اقتصاد ایران در شرایطی از نااطمینانی قرار دارد که الگوهای گذشته دیگر قابل اتکا نیستند. تورم از لنگرهای قبلی خود جدا شده و حتی نمیتوان با اطمینان درباره رفتار آینده آن قضاوت کرد. امروز تورم کالا و تورم خدمات رفتارهای متفاوتی دارند و نباید صرفا به عدد میانگین تورم اتکا کرد. آنچه مردم هر روز با آن مواجه میشوند، بیشتر تورم کالاهاست و همین تجربه روزمره بر ادراک آنها از اقتصاد اثر میگذارد.
تعادل میان داده و شهود
نیما نامداری، مدیرعامل کارنامه، با اشاره به انگیزه خود از مطالعه کتاب «تصمیمگیری ورای اعداد» گفت: این کتاب برایم جذاب بود، چون راههایی برای ایجاد تعادل میان شهود و داده ارائه میکند.بارها پیش میآید که مدیر یا تصمیمگیرنده خیلی زود به جمعبندی میرسد و این موضوع را با زبان بدن یا واکنشهایش به دیگران منتقل میکند. در چنین شرایطی، افراد حاضر در جلسه هم ناخودآگاه مسیر تایید همان تصمیم را در پیش میگیرند.
نامداری یکی از ضعفهای رایج در سازمانهای ایرانی را کمرنگ بودن فرهنگ مخالفت با مدیران دانست و گفت: به نظرم در ایران جسارت زیر سوال بردن کمتر از چیزی است که باید باشد. این مستله از خانواده و نظام آموزشی شروع میشود و در محیطهای کاری هم ادامه پیدا میکند. بسیاری تصور میکنند مدیرعامل یا مدیر ارشد حتما چیزی میداند که دیگران نمیدانند، در نتیجه کمتر تصمیم او را به چالش میکشند.مدیران باید فضایی ایجاد کنند که افراد بتوانند بدون نگرانی سؤال بپرسند و دیدگاه متفاوت خود را مطرح کنند. مدیر خوب فقط کسی نیست که سؤالهای دقیق میپرسد؛ بلکه کسی است که دیگران هم بتوانند از او سؤالهای سخت بپرسند.
مدیرعامل کارنامه با اشاره به پیام اصلی کتاب گفت: به نظر من ارزش این کتاب بیشتر از آنکه در تأکید بر داده یا شهود باشد، در ارائه راهکارهایی برای ایجاد تعادل میان این دو است. برخی مدیران برای فرار از مسئولیت تصمیمگیری، پشت دادهها پنهان میشوند و گگاهی مدیران آنقدر منتظر دادههای بیشتر میمانند که زمان مناسب تصمیمگیری را از دست میدهند. تصمیمگیری همیشه نیازمند ایجاد تعادل میان زمان، اعتماد و ریسک است و نمیتوان با جمعآوری بیپایان داده، ریسک را به صفر رساند.
دیدن اعداد کافی نیست
ندا برادران، قائممقام مدیرعامل دیجیکالا هم در پنل با اشاره به اهمیت چارچوبهای تحلیلی در تصمیمگیری گفت: دادهها زمانی به تصمیم کمک میکنند که بتوانند در قالب یک چارچوب مشخص قرار بگیرند. صرف دیدن اعداد برای تصمیمگیری کافی نیست.برای مثال، فروش امسال را با سال گذشته و نرخ تورم مقایسه میکنیم و برآوردی از عملکرد مورد انتظار به دست میآوریم. اما مساله اصلی این نیست که عدد نهایی کمتر یا بیشتر از انتظار بوده، بلکه باید بپرسیم چرا این اتفاق افتاده است.گر عملکرد از پیشبینی پایینتر یا بالاتر باشد، تازه مرحله اصلی تحلیل آغاز میشود. ارزش داده در پاسخ دادن به چرایی این اختلافهاست، نه صرفا ثبت اعداد.
او همچنین با اشاره به تغییر رویکرد تحلیل داده در سالهای اخیر گفت: تحلیلها وارد مرحله جدیدی شدهاند. دیگر صرف پاسخ دادن به یک سوال با بررسی دادهها کافی نیست، بلکه باید زمان و شرایطی که داده در آن تولید شده نیز در تحلیل لحاظ شود؛ چون بستر یا زمینه، بخش جداییناپذیر تفسیر داده است.
کتاب تصمیمگیری ورای اعداد توسط انتشارات آریاناقلم و با حمایت شرکت داده و هوش مصنوعی داتا منتشر شده است.