گزارش «تبدیل هوش مصنوعی به یک دارایی توسعه‌ای در کشورهای کمترتوسعه‌یافته» که توسط بانک فناوری سازمان ملل منتشر شده، هشدار می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند به یک نقطه عطف برای توسعه تبدیل شود، اما در صورت نبود ظرفیت‌های لازم، خطر تعمیق شکاف میان کشورها را نیز افزایش می‌دهد.

سازمان ملل هوش مصنوعی را یکی از فناوری‌های کلیدی انقلاب صنعتی چهارم و ابزاری مهم برای تحقق اهداف توسعه پایدار می‌داند. با این حال، بخش قابل توجهی از بحث‌های جهانی درباره هوش مصنوعی بر رقابت فناوری، تنظیم‌گری و توسعه مدل‌های پیشرفته متمرکز شده و برنامه‌ای برای کشورهای کم‌برخوردار وجود ندارد.

کشورهای کمترتوسعه‌یافته با جمعیتی حدود ۱.۲ میلیارد نفر، نزدیک به ۱۴ درصد جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند، اما سهم آنها از اقتصاد جهانی تنها حدود ۱.۴ درصد است. این کشورها در عین داشتن محدودیت‌های جدی، به دلیل رشد سریع دسترسی به اینترنت و جمعیت جوان، می‌توانند از فرصت‌های جهشی فناوری استفاده کنند.

بر اساس این گزارش، چالش اصلی برای ورود به عصر هوش مصنوعی صرفا دسترسی به فناوری نیست؛ بلکه توانایی کشورها برای جذب، بومی‌سازی و استفاده مؤثر از آن است. به همین دلیل، آمادگی هوش مصنوعی باید به‌عنوان ترکیبی از زیرساخت، حکمرانی و سرمایه انسانی دیده شود.

آمادگی هوش مصنوعی؛ فراتر از خرید فناوری
یکی از مهم‌ترین نکات گزارش سازمان ملل این است که هوش مصنوعی را نمی‌توان به‌عنوان یک محصول آماده خریداری کرد و انتظار داشت به‌صورت خودکار باعث توسعه شود. استفاده مؤثر از این فناوری نیازمند مجموعه‌ای از ظرفیت‌های مکمل است.

کشورهایی که زیرساخت ارتباطی، داده‌های قابل استفاده، نیروی انسانی متخصص و چارچوب‌های حقوقی مناسب ندارند، حتی در صورت دسترسی به ابزارهای هوش مصنوعی، با محدودیت جدی در استفاده عملی از آن مواجه خواهند شد. گزارش تأکید می‌کند این ضعف‌ها به‌صورت زنجیره‌ای بر یکدیگر اثر می‌گذارند. نبود زیرساخت باعث می‌شود مهارت‌ها امکان استفاده پیدا نکنند، نبود قوانین روشن سرمایه‌گذاری را کاهش دهد و کمبود نیروی انسانی مانع شکل‌گیری اکوسیستم نوآوری شود.

از نگاه این گزارش، آمادگی هوش مصنوعی سه پایه اصلی دارد: زیرساخت، حکمرانی و ظرفیت انسانی. ضعف در هر یک از این حوزه‌ها می‌تواند مسیر بهره‌برداری از AI را محدود کند.

زیرساخت؛ پایه‌ای که بسیاری از کشورها هنوز ندارند
برخی کشورهای آسیایی کمترتوسعه‌یافته توانسته‌اند پیشرفت بیشتری در توسعه اتصال و زیرساخت داشته باشند و نمونه‌هایی مانند لائوس، نپال و بوتان نشان می‌دهد توسعه زیرساخت دیجیتال امکان بهبود سریع‌تر ظرفیت‌های فناوری را فراهم می‌کند.

با این حال، زیرساخت مورد نیاز هوش مصنوعی تنها به اینترنت محدود نمی‌شود. توسعه AI نیازمند مراکز داده، رایانش ابری و دسترسی به ظرفیت پردازشی است. گزارش نشان می‌دهد بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ کشورهای کمترتوسعه‌یافته تنها ۳ درصد از سرمایه‌گذاری جهانی در پروژه‌های مراکز داده را جذب کرده‌اند. هزینه بالای ایجاد مراکز داده، محدودیت انرژی، ضعف زیرساخت سنتی و کمبود داده‌های مناسب از جمله موانع اصلی توسعه این بخش هستند.

در کنار زیرساخت فیزیکی، داده نیز به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های حیاتی هوش مصنوعی معرفی شده است. داده‌های بسیاری از این کشورها پراکنده، غیر استاندارد و ناکافی هستند و همین موضوع می‌تواند باعث کاهش عملکرد مدل‌ها و افزایش سوگیری الگوریتمی شود.

حکمرانی؛ شرط تبدیل فناوری به ظرفیت ملی
گزارش سازمان ملل تأکید می‌کند که بدون سیاست‌گذاری و چارچوب نهادی، توسعه هوش مصنوعی پایدار نخواهد بود. استراتژی ملی AI می‌تواند مسیر سرمایه‌گذاری، اولویت‌های توسعه و نقش بخش دولتی و خصوصی را مشخص کند.

با وجود اهمیت این موضوع، تا سال ۲۰۲۵ تنها ۸ کشور از میان ۴۴ کشور کمترتوسعه‌یافته دارای استراتژی ملی هوش مصنوعی بودند. این شکاف نشان می‌دهد بسیاری از کشورها هنوز در مرحله تعریف مسیر سیاستی خود قرار دارند.

گزارش تأکید می‌کند استراتژی موفق هوش مصنوعی نباید صرفا یک سند کلی درباره اهمیت فناوری باشد، بلکه باید شامل برنامه عملی، حوزه‌های اولویت‌دار، مسیر سرمایه‌گذاری و اقدامات مشخص برای توسعه مهارت و زیرساخت باشد. تجربه کشورهایی مانند بنگلادش و سنگال نشان می‌دهد برنامه‌های ملی زمانی اثربخش‌تر هستند که به حوزه‌های مشخص مانند سلامت، کشاورزی و خدمات عمومی متصل شوند.

نیروی انسانی؛ عامل تعیین‌کننده در موفقیت AI
حتی با وجود زیرساخت و فناوری، نبود نیروی انسانی توانمند می‌تواند مانع اصلی استفاده از هوش مصنوعی باشد. گزارش سازمان ملل سرمایه انسانی را مهم‌ترین عامل برای توسعه و تداوم استفاده از AI می‌داند.

بر اساس این گزارش، تمام کشورهای کمترتوسعه‌یافته در شاخص آمادگی مهارت‌های هوش مصنوعی در وضعیت «عقب‌مانده» قرار دارند. کمبود مهارت‌های دیجیتال، ضعف آموزش STEM (شامل دانش، فناوری، مهندسی و ریاضی) و نبود ظرفیت جذب فناوری، امکان استفاده مؤثر از ابزارهای هوش مصنوعی را کاهش می‌دهد.

با این حال، برخی کشورها تلاش کرده‌اند این فاصله را کاهش دهند. رواندا با توسعه برنامه‌های آموزش مهارت دیجیتال و ایجاد پلتفرم «یک میلیون برنامه‌نویس» تلاش کرده ظرفیت انسانی مورد نیاز اقتصاد دیجیتال را ایجاد کند. توگو نیز برنامه‌ای برای آموزش کارکنان دولت و جوانان در حوزه مهارت‌های دیجیتال راه‌اندازی کرده است.

حرکت از آمادگی به کاربرد؛ چرا کشورها نباید منتظر بمانند؟
گزارش سازمان ملل معتقد است کشورها نباید منتظر تکمیل همه زیرساخت‌های لازم بمانند و سپس استفاده از هوش مصنوعی را آغاز کنند. رویکرد پیشنهادی، حرکت همزمان در دو مسیر است: ایجاد ظرفیت‌های پایه و استفاده از کاربردهای اثبات‌شده در حوزه‌هایی که امکان ایجاد ارزش سریع‌تر دارند.

بر اساس این نگاه، بسیاری از کشورها می‌توانند به جای توسعه مدل‌های پیچیده از ابتدا، فناوری‌های موجود را منتقل، تطبیق و در بخش‌های اولویت‌دار استفاده کنند. حوزه‌هایی مانند خدمات عمومی، سلامت و کشاورزی از جمله بخش‌هایی هستند که گزارش برای شروع استفاده از AI پیشنهاد می‌کند.

کاربردهای توسعه‌ای هوش مصنوعی
در بخش خدمات عمومی، هوش مصنوعی می‌تواند ظرفیت دولت‌ها را افزایش دهد. گزارش نمونه برنامه انتقال نقدی نوویسی در توگو را مطرح می‌کند که در آن از تصاویر ماهواره‌ای و یادگیری ماشین برای شناسایی مناطق فقیرتر و هدف‌گذاری بهتر پرداخت‌های حمایتی استفاده شد. این تجربه نشان داد AI می‌تواند در شرایط محدودیت منابع، دقت و سرعت ارائه خدمات عمومی را افزایش دهد.

در حوزه سلامت، کمبود نیروی انسانی و دسترسی محدود مناطق روستایی به خدمات درمانی از چالش‌های اصلی کشورهای کمترتوسعه‌یافته است. گزارش به نمونه استفاده از پهپادهای پزشکی در رواندا برای انتقال واکسن، دارو و نمونه‌های آزمایشگاهی اشاره می‌کند. همچنین سیستم‌های پشتیبان تصمیم‌گیری پزشکی و چت‌بات‌های سلامت به‌عنوان ابزارهایی برای افزایش دسترسی معرفی شده‌اند.

کشاورزی نیز یکی دیگر از حوزه‌های مهم معرفی‌شده در گزارش است. بسیاری از کشورهای کمترتوسعه‌یافته به کشاورزی وابسته‌اند، اما کشاورزان با مشکلاتی مانند نبود اطلاعات بازار، تغییرات آب‌وهوایی و کاهش بهره‌وری مواجه هستند. فناوری‌هایی مانند کشاورزی دقیق، پیش‌بینی قیمت و تشخیص آفات می‌توانند بخشی از این مشکلات را کاهش دهند.

چالش اصلی AI، ساخت ظرفیت است
گزارش بانک فناوری سازمان ملل نشان می‌دهد آینده هوش مصنوعی تنها به کشورهایی تعلق ندارد که پیشرفته‌ترین مدل‌ها را توسعه می‌دهند؛ بلکه کشورهایی نیز می‌توانند از این فناوری بهره ببرند که توانایی جذب، تطبیق و استفاده هدفمند از آن را ایجاد کنند.

تجربه کشورهای کمترتوسعه‌یافته نشان می‌دهد مسیر موفقیت در AI از سه مسیر همزمان عبور می‌کند: ایجاد زیرساخت، طراحی حکمرانی مناسب و توسعه سرمایه انسانی. در کنار این اقدامات، استفاده از کاربردهای اثبات‌شده در حوزه‌هایی مانند سلامت، کشاورزی و خدمات عمومی می‌تواند امکان ایجاد ارزش اقتصادی و اجتماعی را حتی پیش از رسیدن به آمادگی کامل فراهم کند.

به بیان دیگر، چالش اصلی کشورها در عصر هوش مصنوعی نه صرفا داشتن فناوری، بلکه داشتن ظرفیت تبدیل فناوری به توسعه است.

تبدیل هوش مصنوعی به یک دارایی توسعه‌ای در کشورهای کمترتوسعه‌یافته