انجمن جهانی اپراتورهای تلفن همراه (GSMA) دیروز ۱۹سپتامبر هشدار داد که اگر اقدامات فوری برای کاهش شکاف دیجیتال و مقرون‌به‌صرفه کردن گوشی‌های هوشمند برای ‌میلیاردها نفر در کشورهای با درآمد کم و متوسط انجام نشود، جهان در معرض شکل‌گیری شکافی تازه میان برخورداران و محرومان از هوش مصنوعی قرار خواهد گرفت. GSMA که نمایندگی اکوسیستم جهانی تلفن همراه را برعهده دارد، هم‌زمان با انتشار گزارش «وضعیت اتصال به اینترنت همراه در سال ۲۰۲۶» اعلام کرد که هوش مصنوعی در حال متحول کردن اقتصادها و جوامع است؛ اما با وجود این تحولات، مزایای آن همچنان برای بیش از ۳.۴‌میلیارد نفر دست‌نیافتنی خواهد ماند. این افراد هنوز از اینترنت همراه استفاده نمی‌کنند، هرچند بیش از ۹۰ درصد آنها در مناطقی زندگی می‌کنند که تحت پوشش شبکه پهن‌باند موبایل قرار دارد. به گفته این نهاد، بدون دسترسی به گوشی‌های هوشمند مقرون‌به‌صرفه، این افراد نمی‌توانند از انقلاب هوش مصنوعی بهره‌مند شوند.

افزایش قیمت تراشه‌ها و حافظه؛ تهدیدی برای دسترسی دیجیتال
این گزارش به تهدیدی فزاینده برای فراگیری دیجیتال اشاره می‌کند: افزایش شدید قیمت حافظه و تراشه‌های مورد استفاده در گوشی‌های هوشمند؛ روندی که تقاضای جهانی برای زیرساخت‌های هوش مصنوعی و مراکز داده به آن دامن زده است. افزایش هزینه این قطعات هم‌اکنون به قیمت گوشی‌های هوشمند اقتصادی منتقل شده و دسترسی به اینترنت را برای مصرف‌کنندگان کم‌درآمد دشوارتر کرده است. این روند همچنین می‌تواند سال‌ها پیشرفت در کاهش شکاف استفاده از اینترنت همراه را با خطر مواجه کند.

GSMA از تولیدکنندگان تراشه و حافظه خواسته است اقدامات موثری برای افزایش دسترسی به قطعات ارزان‌قیمت مورد استفاده در گوشی‌های اقتصادی انجام دهند؛ اقدامی که به گفته این نهاد، برای جلوگیری از محروم ماندن بخش بزرگی از جمعیت اقتصادهای نوظهور از اقتصاد دیجیتال ضروری است. این انجمن همچنین از شرکت‌های تولیدکننده خواسته است با فعالان گسترده‌تر اکوسیستم تلفن همراه، سیاستگذاران و نهادهای مالی چندجانبه وارد گفت‌وگو شوند تا راهکارهایی برای فراهم کردن دسترسی‌ میلیون‌ها نفر به ارتباطات مقرون‌به‌صرفه پیدا شود.

هشدار مدیرکل GSMA: هوش مصنوعی بدون اینترنت بی‌معناست
ویکِک بادرینات، مدیرکل GSMA، در این‌باره گفت: «هوش مصنوعی این ظرفیت را دارد که زندگی انسان‌ها را در مقیاسی بی‌سابقه بهبود دهد؛ اما اگر مردم در وهله نخست نتوانند به اینترنت متصل شوند، هوش مصنوعی برایشان بی‌معنا خواهد بود.» بزرگ‌ترین خطر صرفا شکل‌گیری شکاف هوش مصنوعی میان کشورها نیست؛ بلکه شکاف میان افرادی است که توانایی مشارکت در اقتصاد دیجیتال را دارند و کسانی که از چنین امکانی محروم‌اند. اگر از مقرون‌به‌صرفه بودن گوشی‌های هوشمند اقتصادی محافظت نکنیم،‌میلیاردها نفر ممکن است پیش از آنکه حتی فرصت تجربه اینترنت را پیدا کنند، از نسل بعدی خدمات دیجیتال کنار گذاشته شوند.

افزایش کنونی قیمت حافظه، این خطر را به تهدیدی آشکار و فوری تبدیل کرده است. جلوگیری از چنین اتفاقی به اقدام هماهنگ سیاستگذاران، اپراتورهای تلفن همراه، تولیدکنندگان دستگاه‌ها و تامین‌کنندگان قطعات نیاز دارد.

در ادامه این بیانیه آمده است: «از همه طرف‌ها می‌خواهیم تمام ابزارهای ممکن را به کار بگیرند؛ چه در حوزه تولید و چه در زمینه توزیع و مالیات. همچنین باید اقداماتی برای تسهیل استفاده مجدد از دستگاه‌ها انجام شود.»

۳.۱‌میلیارد نفر با وجود پوشش شبکه، از اینترنت همراه استفاده نمی‌کنند
گزارش وضعیت اتصال به اینترنت همراه در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که اکنون ۴.۸‌میلیارد نفر از طریق دستگاه شخصی خود به اینترنت همراه دسترسی دارند؛ با این حال، روند رشد این تعداد در حال کند شدن است. در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۶۰‌میلیون نفر به اینترنت متصل شدند؛ رقمی که در مقایسه با ۱۹۰‌میلیون نفر در سال قبل، کاهش را نشان می‌دهد. در همین حال، ۳.۱‌میلیارد نفر همچنان در مناطقی زندگی می‌کنند که تحت پوشش شبکه‌های پهن‌باند موبایل قرار دارند، اما از اینترنت همراه استفاده نمی‌کننند. GSMA از این وضعیت با عنوان «شکاف استفاده» یاد می‌کند. بخش عمده این جمعیت هنوز دستگاهی در اختیار ندارند که قابلیت اتصال به اینترنت را داشته باشد.

گوشی هوشمند گران؛ بزرگ‌ترین مانع اتصال به اینترنت
بر اساس این گزارش، قیمت گوشی‌های هوشمند مهم‌ترین مانع گسترش استفاده از اینترنت همراه در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسطی است که در این مطالعه بررسی شده‌اند. پس از آن، کمبود مهارت‌های دیجیتال قرار دارد. تا پایان سال ۲۰۲۵، خرید یک گوشی هوشمند اقتصادیِ مجهز به اینترنت برای فقیرترین ۲۰درصد جمعیت این کشورها، معادل ۴۴درصد متوسط درآمد ماهانه آنها هزینه داشت. این نسبت در کشورهای جنوب صحرای آفریقا به ۷۶درصد می‌رسید؛ رقمی که با توجه به افزایش هزینه حافظه، انتظار می‌رود به‌طور چشم‌گیری بیشتر شود.

گوشی ۲۰دلاری می‌توانست ‌میلیاردها نفر را آنلاین کند
تحلیل GSMA نشان می‌دهد که کاهش قیمت گوشی‌های هوشمند اقتصادی تا یک سال پیش می‌توانست فرصت بزرگی برای گسترش دسترسی دیجیتال ایجاد کند.

بر اساس این برآورد، اگر قیمت این گوشی‌ها به ۳۰ دلار می‌رسید، خرید آنها برای نزدیک به ۱.۶‌میلیارد نفر امکان‌پذیر می‌شد. کاهش قیمت به ۲۰ دلار نیز می‌توانست گوشی‌های هوشمند را برای حدود ۲.۲‌میلیارد نفر از افرادی که در مناطق تحت پوشش شبکه پهن‌باند موبایل زندگی می‌کنند، مقرون‌به‌صرفه کند. با این حال، گزارش هشدار می‌دهد که با وجود تلاش اپراتورها و تولیدکنندگان، از جمله ائتلاف GSMA برای مقرون‌به‌صرفه کردن گوشی‌های هوشمند، دستیابی به این قیمت‌ها در شرایط کنونی دیگر امکان‌پذیر نیست؛ چراکه هزینه حافظه همچنان رو به افزایش است.

قیمت حافظه در کمتر از یک سال بیش از سه برابر شد
بر اساس داده‌های شرکت Counterpoint Research که در گزارش GSMA آمده است، قیمت حافظه بین سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۵ و سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ بیش از دو برابر شد. این افزایش در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافت و قیمت‌ها در این دوره ۸۰ تا ۹۰درصد دیگر بالا رفتند.

پیامد این روند هم‌اکنون در بازار قابل مشاهده است: قیمت گوشی‌های هوشمند اقتصادی به‌شدت افزایش یافته و پیش‌بینی می‌شود میزان عرضه جهانی گوشی‌های هوشمند با بزرگ‌ترین افت سالانه ثبت‌شده تاکنون روبه‌رو شود. عامل اصلی این کاهش، فروپاشی بازار گوشی‌های ارزان‌تر از ۱۰۰ دلار عنوان شده است؛ بازاری که کشورهای نوظهور بیش از سایر مناطق از آن تاثیر خواهند پذیرفت.

شکاف دیجیتال می‌تواند فرصت اقتصادی ۳.۵تریلیون‌دلاری را تهدید کند
GSMA هشدار می‌دهد که این تحولات نه‌تنها فراگیری دیجیتال، بلکه فرصت‌های اقتصادی حاصل از گسترش دسترسی به اینترنت را نیز تهدید می‌کنند. برآوردهای پیشین این نهاد نشان می‌دهد که کاهش شکاف استفاده از اینترنت همراه می‌تواند بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۳۰، حدود ۳.۵تریلیون دلار به تولید ناخالص داخلی جهان اضافه کند. بیش از ۹۰درصد این منافع اقتصادی نصیب کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط خواهد شد. بهبود توان خرید گوشی‌های هوشمند، در کنار رفع موانع دیگر فراگیری دیجیتال، برای تحقق این فرصت اقتصادی ضروری است. از جمله این موانع می‌توان به سطح پایین سواد و مهارت‌های دیجیتال، نگرانی‌های مربوط به ایمنی و امنیت و همچنین کمبود محتوا و خدمات متناسب با نیاز کاربران اشاره کرد.

دسترسی ارزان به گوشی؛ پیش‌شرط فراگیری هوش مصنوعی
با افزایش سرمایه‌گذاری دولت‌ها و شرکت‌ها در خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند بهداشت و درمان، آموزش، خدمات مالی و خدمات عمومی، رفع شکاف دیجیتال اهمیت بیشتری پیدا کرده است. گزارش GSMA تاکید می‌کند که تضمین دسترسی مقرون‌به‌صرفه به گوشی‌های هوشمند، به یکی از پیش‌شرط‌های اساسی برای گسترش فراگیر استفاده از هوش مصنوعی تبدیل شده است.

به بیان دیگر، اگر‌ میلیاردها نفر همچنان از خرید گوشی‌های مجهز به اینترنت محروم بمانند، ممکن است نه‌تنها از خدمات دیجیتال امروز، بلکه از فرصت‌های نسل بعدی هوش مصنوعی نیز جا بمانند.