ایران به واسطه موقعیت جغرافیایی خود می‌تواند به یکی از مسیرهای مهم انتقال داده میان آسیا، خلیج فارس و اروپا تبدیل شود؛ ظرفیتی که در چارچوب «راه ابریشم دیجیتال» چین اهمیت بیشتری پیدا کرده، با این حال، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی، اتصال به کابل‌های زیردریایی و ایجاد کریدورهای بین‌المللی داده در کنار موانعی مانند تحریم‌ها و محدودیت‌های فناورانه، تعیین‌کننده میزان نقش ایران در این رقابت خواهد بود.

همان‌طور که راه ابریشم باستان مسیرهای تجاری برای تبادل کالا بین شرق و غرب بود، راه ابریشم دیجیتال، زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات را هدف قرار داده تا چین بتواند فناوری‌های خود را به کشورهای دیگر صادر کند و شبکه‌ای از همکاری‌های دیجیتال ایجاد کند.

راه ابریشم دیجیتال چیست؟

این پروژه شامل توسعه زیرساخت‌های فناوری در کشورهای مشارکت‌کننده است که توسط شرکت‌های بزرگ تکنولوژی چینی مانند هوآوی و علی‌بابا انجام می‌شود. در قالب این پروژه از طریق کابل‌های فیبرنوری با هدف اتصال اینترنتی بین کشورها، شبکه‌های ۵G به منظور نصب تجهیزات مخابراتی نسل پنجم، پروژه‌های شهرهای هوشمند با هدف استفاده از هوش مصنوعی و دوربین‌های نظارتی برای مدیریت شهری، پلتفرم‌های تجارت الکترونیک به منظور تسهیل خرید و فروش آنلاین بین‌المللی و ماهواره‌های ناوبری نظیر سیستم ماهواره‌ای بیدو (Beidou) که رقیبی برای GPS آمریکا است دنبال می‌شود.

از جمله اهداف اصلی پروژه راه ابریشم دیجیتال، نفوذ اقتصادی و تکنولوژیک، صادرات خدمات و محصولات، جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها، تغییر نظم دیجیتال جهانی و ارتقای همکاری با سایر کشورهاست

از جمله اهداف اصلی این پروژه، نفوذ اقتصادی و تکنولوژیک، صادرات خدمات و محصولات، جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها، تغییر نظم دیجیتال جهانی و ارتقای همکاری با سایر کشورهاست.

چین می‌خواهد استانداردهای تکنولوژیک خود را در کشورهای در حال توسعه تثبیت کند تا این کشورها به اکوسیستم فناوری چین وابسته شوند. این فرصتی برای شرکت‌های چینی است که فناوری‌های خود را به بازارهای جدید صادر کنند. با ایجاد زیرساخت‌های مخابراتی، داده‌های کلان در این کشورها تولید می‌شود و چین می‌تواند از آنها برای بهبود مدل‌های هوش مصنوعی و تحلیل‌های اقتصادی خود استفاده کند.

چین به دنبال این است که در تنظیم قوانین حکمرانی اینترنت و استانداردهای فناوری در جهان نقش رهبری داشته باشد و صرفا تابع استانداردهای آمریکایی یا اروپایی نباشد.

در بحث همکاری با دیگر کشورها به عنوان مثال در موضوعات مربوط به GNAF،راهکارهای دیجیتال چینی می‌توانند به کشورهای دیگر در دیجیتالی کردن آدرس‌ها،مدیریت پایگاه‌های داده ملی و سیستم‌های پستی هوشمند کمک کنند.

اگرچه بسیاری از کشورها از این پروژه برای بهبود زیرساخت‌های خود استقبال می‌کنند اما برخی تحلیلگران غربی نسبت به «دیپلماسی بدهی» و اینکه کشورهای ضعیف‌تر با گرفتن وام برای این پروژه‌ها زیر بار بدهی به چین بروند و مسایل امنیتی و احتمال جاسوسی یا کنترل داده‌ها توسط تجهیزات چینی هشدار می‌دهند.

اواخر تیرماه امسال نشست توسعه جاده ابریشم دیجیتال «کنفرانس جهانی اینترنت» ۲۰۲۶ در شانشی چین برگزار شد و ۵۲ کشور و ۷ سازمان بین‌المللی در آن شرکت داشتند.

امسال سومین سال متوالی بود که نشست توسعه جاده ابریشم دیجیتال توسط مجمع جهانی اینترنت برگزار شد. شعار این نشست «جاده ابریشم هوشمند، سفر دیجیتال‌محور و هم‌افزایی برای ایجاد جامعه‌ای با سرنوشت مشترک در فضای مجازی» بود و موضوعاتی نظیر همکاری و توسعه «تجارت الکترونیک جاده ابریشم»، نوآوری مشارکتی در زمینه هوش مصنوعی، حفظ و صیانت از میراث فرهنگی در دوران دیجیتال و سلامت هوشمند مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.

پروژه راه ابریشم دیجیتال یا تجارت الکترونیک جاده ابریشم، یک ابتکار استراتژیک با هدف افزایش ارتباطات تجاری، تسهیل تجارت الکترونیک فرامرزی و ترویج تجارت دیجیتال است. این طرح بر ایجاد مرکز کاربردی فناوری دیجیتال «تجارت الکترونیک جاده ابریشم»، فناوری‌های پیشرفته مانند محاسبات ابری،بلاک چین، داده‌های بزرگ و اینترنت اشیا تأکید دارد.

در حال حاضر چین و ایران هردو از ظرفیت‌های بالقوه‌ای برخوردارند. چین به عنوان عضو بنیان‌گذار سازمان همکاری شانگهای، تجربیات گسترده‌ای در حوزه تولید و زیرساخت‌های محاسباتی دارد و ایران نیز ظرفیت‌های دانشگاهی، توانمندی‌های صنعتی و ارتباطات گسترده در مسیرهای تجاری منطقه‌ای را در اختیار دارد. این ظرفیت‌ها می‌تواند با مشارکت سایر اعضای علاقه‌مند سازمان همکاری شانگهای به فرصت‌های مشترک اقتصادی و فناورانه تبدیل شود.

ایران در اجلاس «مجمع اقتصاد دیجیتال سازمان همکاری شانگهای ۲۰۲۶» پیشنهاد ایجاد «مراکز داده مشترک سازمان همکاری شانگهای» را مطرح کرد.

در همین راستا، احسان چیت‌ساز ـ‌ معاون سیاستگذاری و برنامه‌ریزی وزارت ارتباطات – اخیرا در اجلاس «مجمع اقتصاد دیجیتال سازمان همکاری شانگهای ۲۰۲۶» با اشاره به سهم ۷.۱۴ درصدی اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی ایران بر اساس آخرین برآوردهای ملی،هدف ایران را دو برابر کردن این سهم عنوان کرد و افزود: پشت این هدف، گروه‌های مختلف جامعه از جمله کشاورزان،صاحبان صنایع و فارغ‌التحصیلانی قرار دارند که با ایجاد کسب‌وکارهای جدید،در مسیر رشد اقتصادی کشور نقش‌آفرینی می‌کنند.

وی در این اجلاس پیشنهاد ایجاد «مراکز داده مشترک سازمان همکاری شانگهای» را مطرح کرد؛ پیشنهادی که بر اساس آن یک شبکه داوطلبانه از مراکز داده توزیع‌ شده تحت حاکمیت ملی کشورها ایجاد می‌شود؛ به‌ نحوی که مراکز داده بزرگ‌تر مسئولیت پردازش‌های محاسباتی سنگین را برعهده داشته باشند و گروه‌های کوچک‌تر در نزدیکی کارخانه‌ها،خدمات مورد نیاز برنامه‌هایی را که به پاسخ‌دهی سریع نیاز دارند،ارائه دهند.

چیت‌ساز تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی را از الزامات توسعه اقتصاد دیجیتال دانست و گفت: همکاری‌ها از نقطه‌ای آغاز می‌شود که زیرساخت‌های دیجیتال با نیازهای صنعت پیوند می‌خورند از این رو تقویت همکاری برای حفاظت از خدمات حیاتی و ایجاد ظرفیت‌های پایدار برای رشد اقتصادی امری ضروری است.

امروزه پلتفرم‌های پرداخت دیجیتال که تراکنش‌ها را تسهیل می‌کنند، موجب شده کشورهای مختلف، چین را شریکی برای توسعه تجارت الکترونیک انتخاب کنند.چین دارای یک اکوسیستم متنوع تجارت الکترونیک است که از خرده‌فروشی آنلاین مبتنی بر پلتفرم تا خرید گروهی و خرده‌فروشی فوری را شامل می‌شود.

این کشور با بهره‌گیری از پلتفرم تجارت الکترونیک جاده ابریشم، درحال گسترش کانال واردات محصولات باکیفیت و تقویت تحول دیجیتال در اقتصادهای شرکت‌کننده در ابتکار جاده ابریشم است.در این راستا،چین برنامه‌های آموزشی کاربردی و متنوعی را به دولت‌ها و شرکت‌هایی ارائه می‌دهد که به دنبال کسب دانش عملیاتی و مدل‌های تجاری مؤثر در پیشبرد اقتصاد دیجیتال هستند.

در یک برنامه تلویزیونی هم که اخیرا برگزار شد، چیت‌ساز درباره اجلاس شانگهای توضیحاتی ارائه کرد و گفت: در این اجلاس مواضع ما اعلام شده و آنچه که به جمع‌بندی رسیدیم، تاکید بر حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، حاکمیت داده و شفافیت الگوریتمی بوده است.البته یک توافق الزام‌آور هم باید بتواند در مورد تبادل داده و مسایل حکمرانی داده به جمع‌بندی برسد که هنوز سازمان همکاری شانگهای به چنین جمع‌بندی نرسیده است.امیدواریم که این پیشنهاد بتواند در نشست‌های آتی به نتیجه برسد.

وی گفت: هر چارچوب مشترکی از نظر ما باید چند اصل روشن داشته باشد؛ اول اینکه حقوق مردم و محرمانگی اطلاعات شخصی مردم حفظ شود.دوم دسترسی به داده‌های حساس و زیرساخت‌های حیاتی قابل نظارت باشد و سوم از ابتدا معلوم باشد که داده‌ها برای چه هدفی استفاده می‌شود و چه کسی دسترسی دارد و همکاری هم باید متقابل باشد تا برای شرکت‌های ایرانی این فرصت وجود داشته باشد که از این ظرفیت استفاده کنند.

معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات از ارسال لایحه‌ای به مجلس در راستای توسعه اقتصاد دیجیتال و مهاجرت به نسل پنجم خبر داد

معاون وزیر ارتباطات همچنین از تلاش برای توسعه اقتصاد دیجیتال و ارسال لایحه‌ای به مجلس در این خصوص خبر داد و گفت: با تاکید مقام عالی وزارت، بحث مهاجرت به نسل پنجم تنظیم‌گری در دستور کار است و به زودی لایحه‌ای را در این ارتباط تقدیم مجلس می‌کنیم تا توسعه اقتصاد دیجیتال اتفاق بیفتد و بندهایی که بر اقتصاد دیجیتال از داخل برپا نهاده شده را آزاد کنیم و شاهد رشد جدی مشارکت بخش خصوصی در توسعه کشور باشیم.

«راه ابریشم دیجیتال» که در سال ۲۰۱۵ اعلام شد، به بخش مهمی از راهبرد کلی ابتکار پهنه و راه پکن تبدیل شده که بر اساس آن چین به کشورهای دریافت‌کننده کمک،حمایت سیاسی، اقتصادی و فناورانه ارائه می‌کند و مهم‌­ترین آنها بهبود شبکه‌های مخابراتی،ارائه قابلیت‌های هوش مصنوعی،محاسبات ابری،تجارت الکترونیک و سیستم‌های پرداخت سیار و سایر کمک­‌های مرتبط با حوزه‌های فناوری پیشرفته است.

سؤالی که مطرح می‌شود این است که چین چگونه و با استفاده از چه ابزارهایی تلاش کرده کشورهای خاورمیانه را وارد پروژه راه ابریشم دیجیتال کند؟

فرضیه‌های متعددی در این خصوص ارائه می‌شود از جمله اینکه چین از طریق بهبود شبکه‌های مخابراتی کشورها از قبیل ارائه فناوری ۵G، ایجاد شهرهای هوشمند، گسترش تجارت الکترونیک و سرمایه­‌گذاری در حوزه مراکز داده، برخی از کشورهای خاورمیانه از جمله عربستان و امارات را در راه ابریشم دیجیتال وارد کرده است. البته چین تلاش کرده از طریق سازوکارهایی نظیر ایجاد شهرهای هوشمند، ایجاد اپلیکیشن‌های تجاری و خدماتی، تجارت الکترونیک و امور مالی الکترونیک و سرمایه‌گذاری در بخش داده‌ها و زیرساخت‌های مخابراتی و تلفن همراه کشورهایی نظیر عربستان، امارات، عمان و کویت، آنها را در مسیر راه ابریشم دیجیتال با خود همراه کند.

اما سهم ایران از این پروژه چقدر است؟

نقش ایران در «راه ابریشم دیجیتال» (Digital Silk Road) را می‌توان بیشتر در چارچوب یک «فرصت راهبردی» دید تا پروژه‌های اجرایی کاملا نهایی و عملیاتی شده. به دلیل شرایط خاص ژئوپلیتیک و تحریم‌ها این نقش تا حد زیادی با چالش‌های ساختاری گره خورده اما جایگاه ایران در این پروژه از چند جهت قابل ارزیابی است.

۱ـ حوزه‌های اصلی همکاری: ایران در تلاش است تا از طریق همکاری با چین در این ابتکار، شکاف‌های تکنولوژیک خود را پر کند.

۲ـ توسعه زیرساخت‌های مخابراتی و سخت‌افزاری: چین یکی از تأمین‌کنندگان اصلی تجهیزات مخابراتی نظیر تجهیزات شبکه و مراکز داده در ایران است. همکاری با شرکت‌هایی مانند هوآوی در توسعه شبکه اینترنت و زیرساخت‌های ارتباطی، بخشی از این همکاری است.

۳ـ هوش مصنوعی و حکمرانی دیجیتال: ایران به دنبال استفاده از تجربیات چین در زمینه هوش مصنوعی برای مدیریت شهری، سیستم‌های نظارتی و پلتفرم‌های خدمات دولتی است و این همانجایی است که شاید تخصص‌های مرتبط با پروژه‌هایی مثل GNAF در آینده با الگوهای چینی همپوشانی پیدا کند.

کشورهای جنوب ایران به شدت در حال رقابت هستند و امارات متحده،قطر،عربستان و عمان تلاش دارند مسیرهای بیشتری از تبادل داده را به خود اختصاص بدهند تا از این طریق منافع اقتصادی خود را تامین کنند۴ـ بلاک‌چین و فین‌تک: همکاری در زمینه فناوری‌های بلاک چین و ارزهای دیجیتال برای تسهیل مبادلات مالی،یکی از زمینه‌های مورد علاقه طرفین است.

۵ـ بهره‌گیری از پیمان‌های منطقه‌ای: ایران از طریق عضویت در سازمان همکاری شانگهای (SCO) و گروه بریکس (BRICS) به دنبال بسترسازی برای این همکاری است.

در حال حاضر کشورهای جنوب ما به شدت در حال رقابت هستند و امارات متحده، قطر، عربستان و عمان تلاش دارند مسیرهای بیشتری از تبادل داده را به خود اختصاص بدهند تا از این طریق منافع اقتصادی خود را تامین و اهمیت بیشتری به لحاظ جایگاه پیدا کنند.

امارات تلاش بسیاری برای متصل شدن به کابل‌های زیردریایی کرده و ما باید ظرفیت‌های اتصال بیشتری ایجاد کنیم تا نقش بیشتری در کریدورها بازی کنیم به شرط آنکه نقش و جایگاه ایران در این زمینه تثبیت شود و ظرفیت‌های فناورانه ایجاد کنیم.

چندی قبل محمد حسین شیخی ـ رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات – در نشست علمی«دیپلماسی سایبری»که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران اهمیت این مساله را یادآور شد و گفت:در دنیای امروز با تبادل بالای اطلاعات بین کشورهای مختلف مواجهیم که به این علت،کریدورهای بین‌المللی انتقال داده که زیرساخت حیاتی اقتصاد هستند را تشکیل می‌دهند اما تعامل ما با این کریدورها باید چگونه باشد؟این کریدورها می‌توانند گلوگاه توسعه اقتصادی دیجیتال و در هوش مصنوعی و خدمات ابری و حکمرانی دیجیتال اثرگذار باشند.بنا بر اهمیتی که این کریدورها دارند بازیگرانی که می‌خواهند در فضای مجازی نقش مهمی داشته باشند،به شدت دنبال ایجاد و توسعه کریدورها هستند.زمانی دولت‌ها این ارتباطات را برقرار می‌کردند ولی مدتی بعد شرکت‌های بزرگی مثل آمازون، گوگل و متا در این حوزه ورود کردند.

وی با یادآوری سفر اخیر خود به چین اظهار کرد:در گردهمایی کشورهای بریکس در حوزه ارتباطات،چینی‌ها پیشنهادی به نام تقویت همکاری‌های جهانی جنوب ـ جنوب برای ایجاد کریدورهای اختصاصی کشورهای بریکس مطرح کردند.آنها به شدت وابسته به انتقال داده و اطلاعات هستند و نگرانند که این اطلاعات به سمت آنها نرود چون بالای ۹۰ درصد اطلاعات از کریدورهایی عبور می‌یابد که آنها هیچ مشارکتی در مالکیت آن ندارند لذا ایجاد شبکه ارتباطی بریکس در کف اقیانوس‌ها پیشنهادی بود که چین ارائه داد و از کشور ما برای پیوستن به این موضوع درخواست کرد.

اگر چه چین و ایران علاقمندی بسیاری برای پیش بردن این پروژه با همکاری یکدیگر دارند ولی موانعی همچون سایه تحریم‌ها،محدودیت‌های دسترسی اینترنت و فیلترینگ و محدودیت‌های داخلی شرکت‌های چینی در این زمینه وجود دارد؛با این حال ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز و خاص خود،می‌تواند نقش «هاب یا قطب انتقال داده» را ایفا کند.چین به دنبال ایجاد مسیرهایی است که داده‌ها را از آسیا به اروپا و خلیج فارس متصل کند و ایران می‌تواند در بحث کابل‌های زیردریایی و فیبرنوری،بخشی از این مسیرهای فیزیکی باشد.

در حال حاضر طرح راه ابریشم دیجیتال به عنوان پایه اقتصاد دیجیتال چین می‌تواند تاثیرات زیادی بر موقعیت و وضعیت ژئوپلتیک ایران داشته باشد. در طرح راه ابریشم دیجیتال، از فناوری‌هایی استفاده می‌شود که به عنوان پایه و اساس یک اقتصاد دیجیتال به شمار می‌رود. این فناوری‌ها شامل فناوری‌های زیرساخت ارتباطی و اطلاعاتی است و مشارکت یا عدم مشارکت کشورها در این طرح می‌تواند تاثیرات زیادی بر وضعیت توسعه آنها، کاهش شکاف دیجیتالی و افزایش ظرفیت محلی بگذارد.