زباله‌های الکترونیکی برخلاف پسماندها و زباله‌های معمولی، مثل یک بمب ساعتی عمل می‌کنند چون اگر درست مدیریت نشوند و بازیافت آنها به شیوه عملی و اصولی انجام نگیرد، مواد سمی و خطرناک مثل سرب و جیوه وارد خاک و آب‌های زیرزمینی می‌شود و به سلامت انسان آسیب می‌زند؛ پس هر دستگاه قدیمی، لامپ، باتری، لپ‌تاپ و گوشی موبایلی که خراب شده و عمرش به سر آمده را دور بریزید.

در حال حاضر کشور ما یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف قطعات رایانه را دارد. متاسفانه به دلیل فقدان فرهنگ بازیافت، وجود زباله‌ها و پسماندهای الکترونیکی به خطری بزرگ برای محیط‌ زیست تبدیل شده‌ است. همین مساله باعث شده تا زباله الکترونیکی به دغدغه‌ای جدی در طول سال‌های گذشته تبدیل شود.

زباله الکترونیکی چیست؟

زباله‌ها یا پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی به ضایعات دیجیتال از قبیل گوشی‌های موبایل قدیمی، لپ‌تاپ و تبلت، باتری‌ها، پرینترها، مایکروفرها، لامپ‌ها و حتی یخچال‌ها و ماشین‌های لباسشویی گفته می‌شود که عمرشان به سر آمده و امروز به یک چالش محیط زیستی تبدیل شده‌اند. این نوع زباله‌ها و پسماندها به دلیل داشتن آلایندگی‌های فلزی در گروه زباله‌های خطرناک قرار می‌گیرند که در سازمان‌ها، ادارات، شرکت‌ها و انبارهای کوچک تلنبار شده و از مراکز دفن پسماند سر در می‌آورند.

مردم باید بدانند که یک باتری لیتیومی کوچک یا یک برد قدیمی وقتی در زباله‌های شهری ریخته می‌شود چقدر می‌تواند برای سلامت آنها و محیط زیست مضر و خطرناک باشد.

همزمان با سرعت روزافزون فناوری و تحول در تکنولوژی‌های روز، عمر مفید وسایل الکترونیکی نیز کاهش می‌یابد و محصولات جدیدتر و به‌روزتر در بازار عرض اندام می‌کند، درنتیجه حجم پسماندهای الکترونیکی در جهان گسترش می‌یابد و با توجه به خطرهایی که نگهداشت این کالاها دارد، باید با روش‌های علمی آنها را دفع و بازیافت کرد تا مانع اثرات مخرب زیست محیطی و انسانی شوند.

درحال حاضر آمار دقیق و رسمی در مورد حجم زباله‌های الکترونیکی در ایران وجود ندارد. برخلاف کشورهای توسعه‌یافته که سیستم‌های گزارش‌دهی دقیق از سوی سازمان‌های محیط زیستی وجود دارد، در کشور ما این طور آمارها بر پایه تخمین‌هاست و به دلیل نبود سیستم پایش و ثبت در سطح ملی، دسترسی به آمار دقیق و لحظه‌ای از حجم زباله‌های الکترونیکی در ایران دشوار است. با این حال بر اساس گزارش‌های سازمان محیط زیست، پژوهش‌های دانشگاهی و رویکردهای بین‌المللی می‌توان این طور استنباط کرد که حجم پسماندهای الکترونیکی با رشد سریع استفاده از اینترنت، خرید گوشی‌های هوشمند و گسترش لوازم خانگی دیجیتال در حال افزایش است و با درنظر گرفتن جمعیت بیش از ۹۰ میلیون نفری در ایران و نرخ بالای ورود کالاهای الکترونیکی، کشور ما یکی از کشورهای دارای حجم قابل توجه زباله‌های الکرونیکی به شمار می‌رود.

چالش‌های مدیریت زباله‌های الکترونیک

یکی از مشکلات بزرگ در کشور ما این است که بخش اعظمی از بازیافت الکترونیک توسط زباله‌گردها و واحدهای غیررسمی انجام می‌شود و نحوه بازیافت غیر اصولی و غیر علمی توسط آنها موجب آلودگی شدید خاک و هوا در مناطق مختلف می‌شود. مساله بعد فرهنگ تفکیک کالاست. متاسفانه هنوز در سطح خانگی فرهنگ تفکیک زباله، جدا کردن موبایل و باتری و لامپ از زباله‌های عمومی شکل نگرفته است و همین مساله باعث شده مشخص نشود چه میزان از زباله‌های عمومی حاوی قطعات الکترونیکی هستند.

به اعتقاد کارشناسان، زباله‌های خطرناک زیست‌محیطی تنها به پسماندهای رایانه‌ای محدود نمی‌شود بلکه قطعاتی همچون باتری‌ خودرو و سنسورهای مانیتورهای LCD را شامل می‌شود و خطر آنها هم برای محیط زیست و آلودگی آب و خاک است و هم برای سلامت انسان است که می‌تواند بیماری‌های جبران ناپذیر را به دنبال داشته باشد.

حدود ۷۰ درصد آلودگی فلزات سنگین و مواد شیمیایی در شیرابه‌ها مربوط به پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی است

بر اساس گزارش گلوبال ای‌وست مانیتور، به لحاظ حجم کشورهایی که جمعیت بسیار زیاد و اقتصاد توسعه‌یافته ای دارند بیشترین حجم کل زباله را تولید می‌کنند و ایالات متحده آمریکا به دلیل الگوی مصرف بالا و تغییرات سریع تکنولوژی،حجم بسیار بزرگی از این پسماندها را تولید می‌کند. بر اساس سرانه، کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی بیشترین میزان تولید زباله‌های الکترونیکی را دارند زیرا در این کشورها به دلیل قدرت خرید بالا، افراد مدام مدل‌های جدید گوشی، لپ‌تاپ و لوازم خانگی را جایگزین می‌کنند.

در کشورهای آسیایی نیز ژاپن و کره جنوبی، به دلیل پیشرفته بودن تکنولوژی و چرخه سریع جایگزینی محصولات،در صدر لیست تولید سرانه پسماندها قرار دارند. در حال حاضر در بحث مدیریت پسماندهای الکترونیکی در کشور ما، سازمان محیط زیست، شهرداری‌ها و سازمان مدیریت پسماند نقش‌آفرینی دارند. در سال‌های گذشته این سازمان‌ها با همکاری استارتاپ‌های بازیافت و خرید و فروش این ضایعات و همچنین بخش خصوصی، فعالیت‌هایی در این زمینه داشتند.

قوانین و مقررات بازیافت پسماندهای الکتریکی

به لحاظ قانون و مقررات، قوانین مربوط به بازیافت پسماندهای الکترونیکی در سطح بین‌المللی بسیار پیشرفته است و در سطح کشور ما نیز در حال تکامل است. در حوزه قوانین بین‌المللی، کشورهای پیشرفته از این قوانین برای جلوگیری از انتقال زباله به کشورهای فقیر استفاده می‌کنند و البته یکی از مشکلات جهانی این است که بیشتر زباله‌های الکترونیکی از کشورهای ثروتمند به کشورهای درحال توسعه مثل آفریقا و بخش‌هایی از آسیا صادر می‌شود تا تحت عنوان کالای دست دوم بازیافت شوند.

حجم زباله‌ها و پسماندهای الکترونیکی با رشد سریع استفاده از اینترنت، خرید گوشی‌های هوشمند و گسترش لوازم خانگی دیجیتال در حال افزایش است.در ایران، قوانین مستقیما با نام «بازیافت الکترونیک» به صورت یک کتابچه واحد وجود ندارند ولی در قالب قوانین محیط زیستی مدیریت می‌شوند.در قانون مدیریت پسماند ایران،بندی وجود دارد که تولیدکننده و واردکننده را مسئول مدیریت چرخه عمر محصول می‌داند اما چالش اصلی، اجرای دقیق این قانون برای کالاهای الکترونیکی است.

در سازمان محیط زیست نیز قوانین مربوط به مدیریت مواد خطرناک وضع شده است به نحوی که پسماند الکترونیکی طبق طبقه‌بندی‌ها در دسته پسماندهای خطرناک قرار می‌گیرد و جابه‌جایی یا دفع غیرقانونی آن‌ها طبق قانون مجازات دارد. در حوزه استاندارد نیز سازمان ملی استاندارد کشور، روی مشخصات فنی محصولات نظارت دارد تا میزان استفاده از مواد سمی در محصولات داخلی کنترل شود.

با وجود آنکه زباله‌های الکترونیکی از ترکیبات پیچیده مواد شیمیایی و فلزات سنگین تشکیل شده‌اند ولی هنوز بخش اعظمی از این زباله‌ها بدون تفکیک با پسماند شهری به مراکز دفن می‌روند؛ درحالی که عناصری مانند جیوه، سرب و کروم وارد محیط زیست شده و موجب آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی می‌شوند. این در حالی است که حدود ۷۰ درصد آلودگی فلزات سنگین در شیرابه‌ها مربوط به پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی است. از سوی دیگر عدم توجه کافی به بازیافت این نوع زباله‌ها موجب از دست رفتن میزان قابل توجهی از عناصر و فلزات ارزشمند مانند طلا، نقره و مس می‌شود.

مردم باید بدانند که یک باتری لیتیومی کوچک یا یک برد قدیمی وقتی در زباله‌های شهری ریخته می‌شود چقدر می‌تواند برای سلامت آنها و محیط زیست مضر و خطرناک باشد؛ بنابراین مدیریت پسماند الکترونیکی پلی میان حفاظت از سلامت زیست‌بوم و استخراج ثروت از منابع متروکه است که در سایه قانونگذاری دقیق و تکنولوژی پیشرفته محقق می‌شود.