پلتفرم جانبی از کاهش ۹۰ درصدی، دیجی‌کالا از کاهش ۷۵ درصدی و پرداختیاری زیبال از کاهش ۸۰ درصدی تراکنش‌های آنلاین خبر می‌دهد. قطعی اینترنت بار دیگر نشان داد حمایت از اقتصاد دیجیتال قطعا با شعار ممکن نیست و تورم، تحریم، جنگ، فیلترینگ و قطعی اینترنت چیزی جز مرگ تجارت الکترونیکی را رقم نمی‌زند.

هنوز کسب و کارها ضرر و زیان‌های جنگ ۱۲ روزه تحمیلی را هضم نکرده بودند که بحران دی ماه ۱۴۰۴ از راه رسید.

اگر سایت اینماد وزارت صمت را به خاطر داشته باشید که احتمالا طبق عادت به خاطر ندارید، چون همیشه نام آن را گوگل می‌کردید، این بار اگر توانستید به سختی سایت اینماد را پیدا کنید و سخت‌تر از آن سایت را باز کنید، متوجه می‌شوید فقط فروشگاه‌های اینترنتی که مجوز اینماد دریافت کرده‌اند، بالغ بر ۲۰۰ هزار فروشگاه هستند. این ۲۰۰ هزار کسب و کار صرفا کسب و کارهایی هستند که در اینماد ثبت کرده‌اند، هزاران کسب و کار هم هستند که از فضای اینترنت برای کسب و کار خود استفاده می‌کنند. فضایی که حالا حتی فکر کردن به آن هم سخت شده است.

حالا تصور کنید عده‌ای بخواهند در این فضا کار کنند یا از این فضاها برای خرید خود استفاده کنند. از آسیب‌های روحی، بیکاری و مسائلی که محور گزارش ما نیست بگذریم، هنوز هیچ برآوردی از آسیب‌های اقتصادی واردشده به بدنه کسب‌وکارهای بخش خصوصی به‌دلیل قطعی اینترنت در دسترس نیست.

اما وزیر ارتباطات پس از جنگ ۱۲روزه در گزارشی به مجلس اعلام کرده بود اقتصاد دیجیتال کشور در هر دو روز معادل یک همت خسارت می‌بیند. نت‌بلاکس هم در سال ۱۴۰۱ برآورد کرده بود که ایران به‌طور متوسط ساعتی ۱.۵ میلیون دلار بابت فیلترینگ ضرر می‌کند. موضوعی که نشان می‌دهد این‌بار هم ده‌ها همت خسارت و ورشکستگی در کمین کسب و کارهای ایرانی نشسته است‌.

بسیاری از کسب‌وکارهای اینترنتی در این دوره از متوقف‌شدن فعالیت‌هایشان خبر می‌دهند، اگر از دسترس خارج‌شدن «دیوار» به‌مدت سه روز که به‌دلیل امکان گفت‌وگوی کاربران‌شان با یکدیگر بود بگذریم، مهدی فاطمیان، مدیرعامل زیبال، در گفت‌وگو با پیوست اعلام کرده تعداد تراکنش‌های آنلاین بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته‌ است.

در این دوره هرچند بسیاری از مارکت‌پِلیس‌های بزرگ مانند «دیجی‌کالا» کاملا در دسترس بودند اما میزان تقاضا و همچنین عرضه روی این بسترها نیز به‌شدت کاهش یافته بود چراکه فعالیت روی این بستر‌ها علاوه بر وابستگی به اینترنت، به بازار فیزیکی نیز بستگی دارد و با توجه به نیمه‌تعطیل‌بودن بازار، عرضه کالاها در این بسترها نیز دشوار است.

درد تازه‌‌ای به نام «یافتن»
اما شاید تاثیر مخرب‌تر و عمیق‌تر مربوط به حوزه «یافتن» کسب‌وکارها باشد. در اکوسیستم دیجیتال، موتورهای جست‌وجو اصلی‌ترین دروازه ورود مشتریان به کسب‌وکارها هستند. در این بحران، موتورهای جست‌وجوی ایرانی در بسیاری از مواقع پاسخگوی نیاز کاربران نیستند و دچار اختلال یا حاوی نتایج ناقصند. از سوی دیگر، گوگل که اصلی‌ترین مرجع جست‌وجو برای بسیاری از کسب‌وکارها به شمار می‌رود، به‌طور کامل از دسترس خارج شده‌ است.

مجید علیخانی مدیرعامل پلتفرم جانبی به عنوان یکی از شرکت‌هایی که کاربران بیشتر از طریق شبکه‌های اجتماعی با آنها آشنا هستند، درباره تجربه این پلتفرم بعد از بحران‌های دی ماه ۱۴۰۴ به پیوست می‌گوید: «به طور کل دچار (Collapse) و فروپاشی شدیم. حالا تمام روش‌های فروش ما تحت تاثیر قرار گرفته است و آنها را از دست داده‌ایم. در روزهای اول که حتی امکان ارسال پیامک از سرشماره کسب و کارها نبود، کاربران ما حتی نمی‌توانستند وارد سایت شوند و طبیعی است که وقتی کاربران نتوانند وارد سایت شوند سفارشی ثبت نمی‌شود و وقتی راه‌های ارتباطی مسدود شود، واحد خدمات پس از فروش هم نمی‌تواند به درستی کار کند.ما سفارش‌هایمان به یک دهم رسیده است و نود درصد افت کرده‌ایم.»

بار اول نیست که کسب و کارهای اینترنتی با این محدودیت‌ها مواجه می‌شوند، تجربه‌ای که هر بار با فاصله نزدیک‌تر و با محدودیت‌های بیشتر امکان ادامه مسیر را از آنها می‌گیرد اما آنها تجربه اخیر را شدیدتر، سخت‌ و سنگین‌تر می‌دانند.

علیخانی مدیرعامل جانبی در این باره می‌گوید: «در چند روز اول سایت‌های داخلی هم به سختی باز می‌شد گویا به طور کل اینترنت خاموش شده بود. این بار با قطع پیامک‌ها و قطع پیام‌رسان‌های داخلی هم مواجهیم. همین که پیام‌رسان‌های داخلی هم قطع هستند، ارسال لوکیشن را هم ناممکن کرده است. از سوی دیگر محدودیت‌ها، اختلال اینترنت و شرایط جامعه به نحوی پیش رفته است که کاربران نه به راحتی می‌‌توانند و نه می‌خواهند وارد سایت‌ها شوند. ما بدون استثنا تمام کانال‌های مارکتینگ خود را از دست داده‌ایم و اینستاگرام که قوی‌ترین کانال فروش ما بوده هم از دست رفته است.»

نکته دیگری که باید به آن توجه شود این است که اگر گوگل مدتی طولانی توانایی دیدن سایتی را نداشته باشد، ممکن است نتایج آن حتی از ایندکس گوگل هم خارج شود که این اتفاق می‌تواند تبعات زیادی برای کسب‌وکارها به بار آورد.

طباطبایی مدیرعامل دیجی‌کالا هم درباره این تاثیرات به زومیت گفته بود: «با کاهش ۷۵ درصدی فروش مواجه شده‌ایم. این کاهش ۷۵ درصدی معادل صدها میلیارد تومان خسارت است. ابزارهای تبلیغاتی همه خاموش است و سیستم‌های نوتیفیکیشن هم در دسترس نیست و راننده‌ها و سرویس لجستیک ما با اشکال و خطا مواجه می‌شوند. بقیه فروشگاه‌های اینترنتی و فروشنده‌ها اصلا اوضاعشان خوب نیست و با مشکلات بیشتری دست‌وپنجه نرم می‌کنند. فکر می‌کنم دیجی‌کالا باز شرایط بهتری دارد چراکه همه زیرساخت‌هایش را در ایران قرار داده اما می‌دانم بسیاری از کسب‌وکارها تا مرز ورشکستگی پیش رفته‌اند.»

از سویی با توجه به قطع ارتباط با گوگل، بسیاری از تلاش‌هایی که کسب‌و‌کارها برای شناسایی خودشان به گوگل کرده‌اند از بین می‌رود، در این میان کسب‌و‌کارهایی که سرورشان خارج از کشور است تقریبا تمام کاربران ایرانی خود را از دست داده و افراد نمی‌توانند به آنها متصل شوند، از همین روست که اغلب کسب‌و‌کارهای داخلی سرور خود را به داخل کشور منتقل کرده‌اند؛ اما در وضعیت فعلی اگر سرور کسب‌وکار در داخل کشور باشد هرچند کاربران با واردکردن آدرس کامل دامنه می‌توانند به آن دسترسی پیدا کنند اما نه‌تنها ترافیک و پرفرمنس آنها به‌طرز چشمگیری کاهش می‌یابد بلکه گوگل توانایی دیدن آنها را از دست می‌دهد.

تا زمانی که این گزارش نوشته می‌شود هنوز اینترنت وصل نشده است ازهمین‌رو هنوز نمی‌توان ارزیابی دقیقی از میزان خسارتی که قطعی اینترنت در این دوره چه به کسب‌و‌کارها و چه به مردم به دلیل قطع دسترسی به سرویس‌ها وارد کرده به‌دست داد اما آنچه مشخص است اینکه توسعه اقتصاد دیجیتال بدون دسترسی به اینترنت پایدار امکان ندارد. بسیاری از استارت‌آپ‌ها، کسب‌و کارهای کوچک و متوسط که سرورشان یا داخلی نیست یا بستر فعالیتشان در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها قرار دارد با این قطعی در معرض خطر قرار گرفته‌اند و تا همین جا هم بخش زیادی از بازار خود را از دست داده‌اند. حتی در نگاه خوش‌بینانه اگر تصور کنیم اینترنت پس از یک هفته وصل شود (که در گزارشی که فارس کار کرده بود قرار است تازه دو هفته بعد تصمیم‌گیران راجع به آن فکر کنند) بسیاری از شغل‌های مستقیم و غیر مستقیم از دست می‌روند. سالی که از ابتدا تا انتهای آن در حرف با شعار حمایت از اقتصاد دیجیتال و در عمل به ناامیدی، تحریم، تورم، جنگ و رکود اقتصادی گذشت، حالا تنها شانس خود در ماه‌های پایان سال و زمان مناسب برای فروش و توسعه کسب و کارها را از دست داده است.