هفته‌هایی که بازار آزاد دلار عملا از کار افتاد و کشف قیمت در فضای فیزیکی غیرممکن شد، انتظار می‌رفت بازار تتر به‌عنوان جایگزینی دیجیتال نقش مرجع قیمتی را ایفا کند. انتظاری که برخلاف روایت‌های رسمی، محقق نشد. تجربه ۲۰ روز خاموشی ارتباطات نشان می‌دهد تتر نه موتور تعیین نرخ ارز، بلکه بازتابی محدود از انتظارات بازاری است که خود برای کارکرد، به زیرساخت‌های ارتباطی و معاملاتی پایدار نیاز دارد.

در سال‌های اخیر، بانک مرکزی و برخی نهادهای رسمی بارها تتر و بازار رمزارز را به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر بر افزایش نرخ دلار معرفی کرده‌اند. در این روایت، تتر نه صرفا یک ابزار جانبی، بلکه عاملی فعال در جهت‌دهی به قیمت ارز تلقی شده است. اما تحولات اخیر بخصوص از ۱۸ دی‌ماه با اوج گرفتن اعتراضات و اختلال در بازار آزاد دلار و خاموشی ارتباطات، این ادعا را در معرض یک آزمون واقعی قرار داد. اگر تتر تعیین‌کننده قیمت دلار است، چرا در نبود بازار اسکناس نتوانست این نقش را ایفا کند؟

اختلال در کشف قیمت؛ بازاری که معامله در آن متوقف شد
کشف قیمت، بیش از هر چیز، محصول معامله واقعی است. جایی که عرضه و تقاضا به‌طور مداوم به هم می‌رسند و قیمت تعادلی شکل می‌گیرد. از زمان آغاز اعتراضات و تشدید نااطمینانی، بازار آزاد دلار با کاهش شدید حجم معاملات، محدودیت‌های عملیاتی و نبود مرجع واحد قیمتی مواجه شد.

در چنین شرایطی، حتی اگر عددی به‌عنوان «قیمت دلار» اعلام شود، این عدد الزاما حاصل کشف قیمت نیست، بلکه می‌تواند بازتابی از انتظارات یا معاملات بسیار محدود باشد. این اختلال، زمینه‌ای شد که نقش بازارهای جایگزین، از جمله تتر، بیش از گذشته زیر ذره‌بین برود.

شوک ارتباطی؛ وقتی اینترنت و پیامک هم‌زمان از دسترس خارج شدند
شب پیش از آغاز موج جدید خاموشی ارتباطات، اطلاعیه‌های صرافی‌های رمزارزی نشان می‌داد که احتمال قطعی اینترنت پیش‌بینی شده است. به کاربران توصیه شد روش‌های جایگزین ورود به حساب، مانند Google Authenticator یا پیامک، را فعال کنند. اما آنچه در عمل رخ داد، فراتر از قطع اینترنت بود. اختلال به زیرساخت پیامک و ارسال کدهای یک‌بارمصرف نیز کشیده شد و عملا بخش بزرگی از کاربران امکان ورود به حساب، ثبت سفارش یا مدیریت دارایی خود را از دست دادند. نتیجه، بازاری بود که ظاهرا فعال است، اما بازیگران اصلی آن غایب‌اند.

وقتی P2P و OTC هر دو از کشف قیمت بازمی‌مانند
مهدی خانی، مدیر بخش B2B بیت‌پین، با اشاره به این شرایط می‌گوید تتر در ایران بیش از آنکه ابزار تعیین‌کننده نرخ دلار باشد، ابزار انتقال ارزش و کشف قیمت لحظه‌ای است. به گفته او، در دوره‌هایی که بازار اسکناس فعال و نقدشونده بود، قیمت تتر معمولا دنباله‌رو نرخ دلار حرکت می‌کرد. اما اکنون، با کاهش شدید عمق معاملات و گسست بازارها از یکدیگر، انتظار ایفای نقش مرجع از تتر واقع‌بینانه نیست. بازارهای P2P به‌شدت به حضور فعال کاربران، احراز هویت و جریان پیوسته سفارش وابسته‌اند. وقتی این زنجیره قطع می‌شود، قیمت‌ها در محدوده‌ای بسته و کم‌عمق شکل می‌گیرند و نمی‌توانند نماینده قیمت واقعی دلار در اقتصاد باشند.

میثم کارگر آزاد، مدیر هسته مرکزی سفارشات آبان‌تتر، نگاه صریح‌تری دارد و قطع اینترنت را نوعی دستکاری بازار توصیف می‌کند. از نظر او، با محدود شدن دسترسی، هم عرضه و هم تقاضا قفل می‌شوند و معامله‌گر نه می‌تواند بخرد و نه بفروشد.

بازارهای OTC معمولا انعطاف‌پذیرتر از پلتفرم‌های P2P هستند، اما حتی این بازارها نیز بدون آربیتراژ و اتصال مداوم، از واقعیت اقتصاد جدا می‌شوند. با مختل شدن ارتباط طبیعی بین ریال، تتر و دلار، قیمت تتر دیگر بازتاب‌دهنده مسیر واقعی بازار ارز نیست و صرفا در چارچوب محدود خود نوسان می‌کند. این نکته از آن جهت اهمیت دارد که حتی بازارهایی که به‌طور سنتی نقش پل بین ریال و دلار را ایفا می‌کنند، بدون اتصال و آربیتراژ، کارکرد قیمتی خود را از دست می‌دهند.

چرا تتر جای دلار آزاد را نگرفت؟
تجربه اخیر نشان داد که تتر برای ایفای نقش مرجع قیمتی، به مجموعه‌ای از پیش‌شرط‌ها نیاز دارد. دسترسی پایدار به اینترنت، امکان انجام تراکنش، ورود آزادانه کاربران و فعال بودن آربیتراژ. در غیاب این عوامل، حتی اگر بازار تتر از نظر فنی باز باشد، کشف قیمت در آن مختل می‌شود. به بیان دیگر، تتر بدون بازار سالم، همان‌قدر ناتوان از کشف قیمت است که دلار فیزیکی بدون معامله.

تتر، نماگر انتظارات نه موتور نرخ ارز
آنچه در هفته‌های اخیر رخ داد، بیش از هر چیز فاصله میان روایت رسمی و واقعیت بازار را آشکار کرد. تتر نه عامل افزایش نرخ دلار است و نه می‌تواند در شرایط اختلال زیرساختی، جای خالی بازار آزاد را پر کند. این دارایی دیجیتال، در بهترین حالت، نماگری از انتظارات لحظه‌ای بازاری است که خود برای کارکرد، به اتصال، نقدشوندگی و اعتماد نیاز دارد. وقتی این مؤلفه‌ها از کار می‌افتند، نه دلار کشف قیمت می‌کند و نه تتر. تنها چیزی که باقی می‌ماند، اعدادی است که بیش از آنکه قیمت باشند، نشانه‌ای از یک بازار مختل شده‌اند. تجربه اخیر نشان داد مسأله اصلی نه تتر است و نه دلار، بلکه بازاری است که بدون ارتباط، بدون معامله و بدون اعتماد، دیگر قادر به تولید قیمت نیست.