قطع دسترسی به مدل‌های زبانی بین‌المللی، افت محسوس کیفیت پاسخ‌ها، کندی سرویس و توقف توسعه محصول؛ این‌ها فقط بخشی از پیامدهای بیش از ۲۰ روز اختلال در اینترنت بین‌الملل بود. تجربه اخیر نشان داد آنچه «هوش مصنوعی بومی» نامیده می‌شود، بدون اینترنت پایدار جهانی، نه مستقل است و نه تاب‌آور. چت‌بات‌هایی که تا پیش از این خود را دستیار هوشمند متصل به جهان معرفی می‌کردند، در عمل به مخزن‌های دانش آفلاین تقلیل یافتند.

هم‌زمان با آغاز محدودیت‌های گسترده اینترنت، بسیاری از کسب‌وکارها و استارت‌آپ‌های دیجیتال با اختلال جدی مواجه شدند. در این میان، سرویس‌های هوش مصنوعی بومی زیر ذره‌بین رفتند؛ چراکه تصور غالب این بود که این پلتفرم‌ها به APIهای خارجی وابسته‌اند و با قطع دسترسی بین‌الملل عملاً از کار می‌افتند. این تصور اگرچه مطلق نبود، اما بیراه هم نبود. تقریباً تمام بازیگران این حوزه درجاتی از اختلال را تجربه کردند؛ تفاوت فقط در شدت آن بود.

مدیران پلتفرم‌های هوش مصنوعی از رشد بی‌سابقه کاربران در دوران قطعی می‌گویند؛ رشدی که بیشتر از آنکه فرصت باشد، فشار بود.

به گفته محمدصادق علیزاده، مدیرعامل بوف، تعداد کاربران ثبت‌نام‌شده تغییر چشمگیری نداشت، اما کاربران هم‌زمان حدود ۳۰۰ درصد افزایش یافتند. این یعنی زیرساختی که برای شرایط عادی طراحی شده بود، ناگهان با ترافیکی چندبرابری روبه‌رو شد.

علی منصوری، مدیر محصول ویرا، نیز می‌گوید نصب روزانه این پلتفرم در برخی روزها تا ۱۵ برابر افزایش یافت و میزان استفاده حتی به بیش از ۵۰ برابر دوره مشابه رسید.

فاطمه بهمرام، مدیر محصول هوش مصنوعی بله، هم اعلام کرده تعداد کاربران این سرویس از ۳.۵ میلیون نفر به ۶.۵ میلیون نفر رسیده است.

اعداد چشمگیرند؛ اما سوال مهم‌تر این است: آیا زیرساخت هم به همین نسبت رشد کرده بود؟ پاسخ، در کیفیت تجربه کاربری نهفته است.

از API داخلی تا اختلال در پاسخ‌گویی چت‌بات‌ها
حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهوری،پیش‌تر بر «استقلال پردازشی» و توسعه زیرساخت داخلی به‌عنوان شرط تداوم فعالیت خدمات هوش مصنوعی تأکید کرده بود. اما تجربه اخیر نشان داد استقلال سخت‌افزاری لزوما به معنای استقلال عملیاتی نیست.

مدیران این پلتفرم‌ها تأکید می‌کنند وابسته به APIهای خارجی نبوده‌اند و مدل‌هایشان روی سرورهای داخلی میزبانی می‌شود. با این حال، کیفیت پاسخ‌ها افت کرد. کاربران از پاسخ‌های اشتباه، عمومی و بعضاً گمراه‌کننده گزارش دادند.

به گفته مدیر محصول هوش مصنوعی بله، قطع دسترسی به اینترنت جهانی مستقیما بر به‌روز بودن پاسخ‌ها اثر گذاشت و هوش مصنوعی بله عملا از یک دستیار متصل به جهان به یک مخزن دانش آفلاین تبدیل شد. او دپاسخ‌ها عمدتا به مسائل عمومی محدود شد و خطاها نیز ناشی از اتکا به داده‌های قدیمی‌تر بود.

مدیر محصول ویرا نیز تایید می‌کند که با قطع دسترسی مدل‌ها به اینترنت جهانی، چت‌بات دانیار ناچار بود صرفا بر مدل تجاری آموزش‌دیده داخلی تکیه کند؛ مدلی که از نظر کیفیت با نمونه‌هایی مانند جمنای یا گراک فاصله دارد. علاوه بر این، اختلال در سرویس‌های OTP نیز در ابتدای بحران، دسترسی کاربران را مختل کرد.

از سوی دیگر، مدیرعامل بوف به مساله‌ای بنیادی‌تر اشاره می‌کند: توسعه محصول متوقف شد. توسعه نرم‌افزار، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی، وابسته به دسترسی مستمر به کتابخانه‌ها، ریپازیتوری‌ها، مستندات و منابع فنی جهانی است. بدون اینترنت بین‌الملل، چرخه توسعه قفل می‌شود. بوف نیز برای مدیریت فشار ترافیک، ناچار به کاهش کیفیت سرویس شد تا بتواند به همه کاربران پاسخ دهد.

مساله فراتر از یک بحران مقطعی است
بحران اخیر این واقعیت را نشان داد که هوش مصنوعی دیگر ابزار لوکس نیست بلکه به بخشی از نیاز روزمره کاربران تبدیل شده است. اولویت قرار گرفتن چت‌بات‌ها در روند بازگشایی دسترسی‌ها، پس از موتور جست‌وجو، نشانه‌ای از همین تغییر است.

اما هم‌زمان، شکاف میان رشد تقاضا و ظرفیت زیرساخت داخلی نیز آشکار شد. افزایش چندبرابری کاربران هم‌زمان، افت کیفیت پاسخ‌ها، کندی سرویس و توقف توسعه محصول، نشان داد که «بومی‌سازی» بدون اتصال پایدار جهانی، نه مزیت رقابتی است و نه تضمین تاب‌آوری.

هوش مصنوعی یک اکوسیستم است، نه صرفاً یک مدل میزبانی‌شده روی سرور داخلی. این اکوسیستم به داده به‌روز، تعامل مستمر با جامعه توسعه‌دهندگان جهانی، دسترسی به ابزارها و به‌روزرسانی‌های فنی و زیرساخت پایدار نیاز دارد. قطع یکی از این اضلاع، کل سازه را تضعیف می‌کند.

اگر این تجربه صرفا یک اختلال موقت تلقی شود، نتیجه‌گیری اشتباه خواهد بود. بحران اخیر یک تست استرس واقعی برای صنعت هوش مصنوعی کشور بود؛ تستی که نشان داد رشد کاربر بدون رشد زیرساخت، فقط عدد می‌سازد، نه کیفیت.

بازاری که با چنین سرعتی در حال گسترش است، همزمان به سه مولفه زیرساخت بومی قدرتمند، اتصال پایدار به اینترنت جهانی و تمرکز مستمر بر کیفیت محصول نیاز دارد و حذف هرکدام، رشد را شکننده می‌کند. هوش مصنوعی بومی، اگر قرار است جدی گرفته شود، باید بتواند در شرایط بحرانی نه‌تنها روشن بماند، بلکه کیفیت خود را حفظ کند و توسعه‌اش متوقف نشود. با این حال تجربه اخیر نشان داد هنوز با این نقطه فاصله داریم.