چرخه شکست طرحهای اینترنت
در چند سال اخیر طرحهایی از سمت دولت و مجلس برای ساماندهی فضای مجازی تدوین و منتشر شدهاند، اما اغلب این طرحها در اجرا با شکست مواجه شدهاند. دلایل این شکست هم در شکاف بین نگاه سیاستگذاران و مردم به اینترنت است. اغلب سیاستهای اینترنت در کشور محدودکننده هستند و همین موضوع موجب اعتراض عمومی، کاهش اعتماد و تشدید تقاضا برای دورزدن محدودیتها شده است. در روزهای اخیر هم برخی نمایندگان مجلس از طرحهای جدیدی برای فضای مجازی صحبت کردهاندکه یکی درباره اخذ مجوز از صداوسیما برای تولید محتوا در یوتیوب و اینستاگرام و دیگری طرح طبقهبندی سنی اینترنت است.
تکرار طرحهای ناکام
بعد از جنجالهای طرح صیانت در سال ۱۴۰۰ امسال هم یکی از بحثبرانگیزترین مطالبات درباره تنظیمگری فضای مجازی در ایران، مربوط به لایحه «مقابله با انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی» بود. محورهای اصلی آن لایحه که شامل افزایش مجازات و تکلیف وزارت ارشاد به راهاندازی سامانه گزارشدهی به قوه قضائیه بود، با انتقاد گسترده کارشناسان، فعالان حقوق بشر و رسانهها مواجه شد و در نهایت، دولت این لایحه را پس گرفت. اما رویه غیر کارشناسی در تنظیمگری برای اینترنت باز هم با طرح رسیدگی به تخلفات حوزه صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی تکرار شد.
این طرح که برخی آن را «صیانت ۳» مینامند، نگرانی کارشناسان و فعالان فضای مجازی را برانگیخته است. منتقدان میگویند این طرح آزادی بیان و دسترسی آزاد به اطلاعات را محدود میکند، تصمیمگیریها را سلیقهای و غیرشفاف میسازد و صداوسیما را به قدرت مطلق در صدور مجوز، نظارت و اعمال مجازات تبدیل میکند. بدون مجوز ساترا، رسانهها حق تولید یا انتشار محتوا ندارند و جریمههایی تا پنج درصد از درآمد اعمال میشود.
کارشناسان هشدار میدهند که این طرح منطق محدودسازی آزادیهای دیجیتال را دنبال میکند، اقتصاد رسانههای خصوصی و جریان آزاد اطلاعات را تهدید میکند و تمرکز اختیارات در صداوسیما باعث ایجاد انحصار و کاهش اعتماد به فرآیندهای نظارتی شده است.
این طرح هنوز در مراحل بررسی مجلس قرار دارد و به تازگی حسنعلی اخلاقی امیری، نماینده مجلس در گفتوگو با خبرفوری توضیحاتی درباره آن مطرح کرده است. به گفته او، طرحی تحت عنوان «طرح صیانت ۳» مطرح نیست و آنچه در جریان قرار دارد، طرح «حمایت و رسیدگی به تخلفات صوت و تصویر فراگیر» است. اخلاقی امیری همچنین توضیح داد: « طرح دیگری نیز با عنوان «ساماندهی فضای مجازی» در کمیسیون مشترک در حال بررسی است که ذیل کمیسیون صنایع مورد بحث قرار دارد. اگر کسی بدون مجوز، تولید فیلم در نمایش خانگی انجام دهد یا امنیت روانی مردم را به هم بزند، در حوزه رسیدگی ارشاد و صداوسیما است و ربطی به قوه قضائیه ندارد.» او همچنین تاکید کرد هر فردی که قصد داشته باشد در پلتفرمهایی مانند یوتیوب، اینستاگرام و فیسبوک بهصورت فراگیر اقدام به تولید و انتشار فیلم کند، باید از وزارت ارشاد یا صداوسیما مجوز دریافت کند.
از این اظهارات به نظر میرسد که با وجود انتقادات و اعتراضها طرح «حمایت و رسیدگی به تخلفات صوت و تصویر فراگیر» همچنان در دستور کار نمایندگان مجلس است. از سوی دیگر، مصطفی پوردهقان، عضو کمیسیون صنایع مجلس از طرحی در این کمیسیون خبر داده که بر اساس آن، دسترسی به اینترنت قرار است با اعمال ردهبندی سنی و بهصورت طبقهبندیشده انجام شود؛ طرحی که در کنار محدودیتهای تازه برای پلتفرمهای خارجی، حذف ابزارهای دور زدن فیلترینگ را نیز هدف گرفته است. او در اینباره توضیح داد: «پیشنویسی تهیه شده که یکی از محورهای آن، ردهبندی سنی برای دسترسی به اینترنت است؛ یعنی اینترنت نه بهعنوان یک بستر عمومی، بلکه بهصورت لایهبندیشده و طبقاتی دیده شود. در این طرح محدودیتهای بیشتری برای پلتفرمهای خارجی در نظر گرفته شده و حتی حذف فروشندگان فیلترشکن و ابزارهای عبور از فیلترینگ نیز هدفگذاری شده است.»
به گفته او، این پیشنهادها با استناد به «شرایط فعلی کشور» تدوین شدهاند و قرار است طی هفتههای آینده در کمیسیون بررسی شوند. پوردهقان همچنین اشاره کرده که در میان طیفهای مختلف مجلس، گروهی بهدنبال سختگیری بیشتر هستند و دامنه محدودیتها را حتی به پلتفرمهای صوتی و تصویری داخلی مانند فیلیمو و نماوا نیز تعمیم میدهند. با این حال، او معتقد است چنین پیشنهادهایی الزاما در صحن علنی رای نخواهد آورد و فضای کلی مجلس لزوما با آن همراه نیست. در صورت اعلام وصول، مسیر رسمی بررسی این طرح در کمیسیون آغاز میشود و نهایتا تصمیمگیری درباره آن به صحن علنی مجلس سپرده خواهد شد.
صداوسیماسازی اینترنت؟
از نظر کارشناسها تکرار طرحهای متعدد برای ساماندهی فضای مجازی در ایران راه به جایی نمیبرد و نشاندهنده تفاوت اساسی میان نگاه تصمیمگیرندگان و روندهای جهانی است. آنها میگویند نگاه تهدیدآمیز به اینترنت و تمرکز بر کنترل آن باعث میشود تصمیمها محدودکننده، ناکارآمد و غیرقابل اجرا باشد. از طرف دیگر، گسترش فناوریهایی مانند استارلینک که اینترنت ماهوارهای ارائه میدهند و محدودیتهای اینترنتی را دور میزنند، عملا ساماندهی و نظارت بر شبکه اینترنت را بیمعنا کرده است. حامد بیدی، کنشگر اینترنت نیز در گفتوگو با دنیای اقتصاد گفت که تکرار تلاشها و طرحهای متعدد برای ساماندهی فضای مجازی در ایران، پیامی فراتر از جزئیات فنی یا قانونی هر طرح دارد و نشاندهنده یک تفاوت پارادایمی اساسی میان نگاه تصمیمگیرندگان و روندهای جهانی است.
او همچنین توضیح داد: «سیاستگذاران ایران فضای اینترنت را غالبا از زاویه تهدید میبینند؛ اینترنت یک رسانه نامتمرکز است که نمیتوان آن را به راحتی کنترل کرد و هر کسی میتواند در آن حرف خود را منتشر کند، و از این منظر، یک تهدید برای امنیت روانی جامعه محسوب میشود. از سوی دیگر، اینترنت و شبکههای اجتماعی به مثابه رسانههای مردمی و ابزار مشارکت عمومی عمل میکنند، امری که با ساختار سنتی کنترل و سانسور ناسازگار است.» به گفته این کارشناس، ریشه رویکردهای محدودکننده اینترنت به دو محور اصلی بازمیگرد؛ یکی تقابل با جهان توسعهیافته و دیگری تقابل با جامعه. در محور اول، هر فناوری نوین مانند اینترنت یا هوش مصنوعی که ریشه و توسعه آن در کشورهای غربی است، به عنوان تهدید تلقی میشود و باورهای رسمی و بنیانهای فکری موجود را به چالش میکشد. در محور دوم نیز، شبکههای اجتماعی و پلتفرمها با کارکرد رسانهای خود امکان کنترل افکار عمومی را محدود میکنند و از دید افرادی که همه امور را با مجوز و سانسور هدایت میکنند، تهدید محسوب میشوند.
بیدی با بیان این مطلب ادامه داد که این نگرش کلی باعث میشود تصمیمگیریهای قانونی و مقرراتی در جزئیات به سمت تصمیمهای محدودکننده، ناکارآمد و در عمل غیرقابل اجرا سوق پیدا کند. او گفت که تلاش برای ایجاد یک شبکه داخلی امن و متمرکز، جایی که همه محتواها تنها پس از دریافت مجوز رسمی منتشر شوند، به شکل مستمر ادامه داشته و حتی قبل از طرح صیانت نیز بحثهایی حول مفهوم «صداوسیماسازی اینترنت» مطرح بود؛ یعنی تبدیل اینترنت به یک رسانه متمرکز با یک روایت رسمی.
او در ادامه تاکید کرد که واقعیت فناوری و سرعت توسعه آن، همواره از نهادهای تنظیمگر جلوتر است و تجربه ایجاد شبکه ملی اطلاعات و پلتفرمهای بومی نشان میدهد که هیچ یک از این راهکارها نتوانستهاند کارکرد اصلی خود را داشته باشند و در مواقع بحرانی مانند ناآرامیهای اخیر، حتی پیامرسانهای داخلی نیز با اختلال کامل مواجه شدند. به گفته او، این واقعیت عدم امکان انحصار روایت و محدودسازی کامل دسترسی کاربران به شبکه جهانی را به روشنی نشان میدهد.
حامد بیدی در پایان گفت که تلاشها برای ساماندهی فضای مجازی، اگرچه از منظر حکومتی هدفمند به نظر میرسند، در عمل با تضاد ذاتی میان کنترل و فناوری آزاد روبهرو هستند و پیام آن برای سیاستگذاران این است که نمیتوان اینترنت و شبکههای جهانی را به شکل سنتی و متمرکز مدیریت کرد. در مجموع، به نظر میرسد هرگونه سیاستی که بخواهد اینترنت را صرفا به یک رسانه رسمی و تکصدا تبدیل کند، با واقعیتهای تکنولوژیک و اجتماعی امروزی ناسازگار است و اجرای آن عملی نیست.