آیا وصل کردن اینترنت ایران واقعا سخت و زمانبر است؟
۱۹ روز قطعی اینترنت؛ پیچیدگی فنی یا تعلل سیاسی؟ بررسی روایت رسمی وزارت ارتباطات از زبان کارشناسان شبکه از زبان کارشناسان بخوانید.
پس از ۱۹ روز قطعی گسترده اینترنت بینالملل در ایران، وزارت ارتباطات و برخی رسانههای نزدیک به حاکمیت از جمله خبرگزاری فارس، بارها تأکید کردهاند که اتصال مجدد اینترنت جهانی «فرایندی پیچیده، حساس و زمانبر» است و نمیتوان آن را با یک دستور یا فشار یک دکمه انجام داد. اما این روایت و ادعا تا چه اندازه با واقعیت فنی شبکه اینترنت ایران همخوانی دارد؟ آیا واقعا زیرساخت اینترنت کشور بهگونهای تغییر کرده که بازگرداندن آن به وضعیت عادی نیازمند روزها زمان است، یا با یک توجیه فنی برای تصمیمی سیاسی روبهرو هستیم؟
کارشناسان و پژوهشگران حوزه اینترنت و شبکه با دیدگاههای متفاوتی به این سوال پاسخ میدهند، اما همه در یک نقطه با هم اشتراک نظر دارند: اینترنت ایران دیگر آن شبکه ساده و متمرکز سالهای گذشته نیست و احتمالا در آینده با اینترنت متفاوتی روبهرو خواهیم بود.
از قطع و وصل متمرکز تا اینترنت منطقهای
صالح سوزنچی، پژوهشگر مستقل اینترنت، معتقد است آنچه امروز شاهدش هستیم، نتیجه یک تغییر بنیادین در معماری تصمیمگیری و اعمال محدودیت بر اینترنت است. به گفته او، در سالهای گذشته قطع و وصل اینترنت از طریق گیتویهای ورودی و به شکلی متمرکز انجام میشد؛ فرایندی که عملا در اختیار یک یا دو نهاد مشخص امنیتی و اجرایی بود، اما اکنون وضعیت بهکلی تغییر کرده است.
به گفته سوزنچی، اینترنت ایران وارد مرحلهای از قطعی و وصلی منطقهای و زمانی شده؛ وضعیتی که در آن مشخص نیست دقیقا کدام نهاد در کدام نقطه تصمیمگیرنده نهایی است. این تغییر، بهزعم او، به معنای کنار رفتن پروتکلها و سناریوهای قدیمی قطع و وصل است:
هم قطع کردن و هم وصل کردن، پروتکل دارد. اما پروتکلهای قبلی دیگر به کار نمیآیند، چون نقشه و معماری شبکه عوض شده است.
– صالح سوزنچی، پژوهشگر مستقل اینترنت
هیچ متخصصی نمیتواند با قطعیت بگوید دقیقا چه چیزی در حال رخ دادن است
او حتی احتمال میدهد که خود کارشناسان فنی دولتی نیز درگیر نوعی سردرگمی فنی شده باشند؛ سردرگمیای که از تغییرات ناگهانی، توسعه نسخههای جدید DPI و حرکت به سمت مدلهایی مانند وایتلیست یا فیلترینگ سفید ناشی میشود. نتیجه؟ نبود شفافیت مطلق:
«واقعیت این است که امروز هیچ متخصصی نمیتواند با قطعیت بگوید دقیقا چه چیزی در حال رخ دادن است و موضوع در لایهای فراتر از صرفا لایه فنی قرار گرفته است.»
وصلکردن سختتر از قطعکردن است
محمد خوشنوا، برنامهنویس و محقق اینترنت، با پذیرش این نکته که وصل کردن شبکه ذاتا از قطعکردن آن پیچیدهتر است، روایت رسمی دولت و خبرگزاریهای وابسته به حاکمیت را تنها تا حدی میپذیرد. او میگوید قطع اینترنت در عمل شبیه کشیدن یک کابل است؛ شبکه داخلی باقی میماند، اما ارتباط خارجی حذف میشود. در مقابل، وصل کردن نیازمند بررسی تدریجی، تست سرورها و اطمینان از عملکرد صحیح فیلترینگ است.
به گفته خوشنوا، شواهدی که کاربران در روزهای اخیر دیدهاند — از جمله باز شدن ناگهانی اینترنت بدون فیلتر برای چند دقیقه و سپس قطع مجدد — دقیقا نشاندهنده همین پیچیدگیهاست. فیلترینگ در ایران بر پایه ترکیبی از دامنه، رنج IP و سیستمهای هوشمند خودکار عمل میکند و هر اختلال در این زنجیره میتواند باعث «نشت اینترنت آزاد» شود؛ اتفاقی که بهوضوح برای تصمیمگیران قابل قبول نیست.
با در نظر گرفتن تمام پیچیدگیهای وصل کردن اینترنت، زمانی بیش از یک هفته برای این اتصال مجدد توجیهپذیر نیست
با این حال، این پژوهشگر تاکید میکند که حتی با در نظر گرفتن تمام این پیچیدگیها، زمانی بیش از یک هفته برای این اتصال مجدد توجیهپذیر نیست. از نگاه او، طولانیشدن قطعی بیش از آن که ناشی از ناتوانی فنی باشد، به انجام آزمایشها و اعمال تغییرات جدید بر شبکه بازمیگردد؛ تغییراتی که هدف نهاییشان بازگشت اینترنت با کنترل و فیلترینگ شدیدتر است.
او برای این ادعا به تجربه «جنگ ۱۲ روزه» اشاره میکند؛ دورهای که پس از بازگشت اینترنت جهانی، کیفیت شبکه برای ماهها بهشدت افت کرد، پکتلاس گسترده شد و معماری کلی شبکه هرگز به وضعیت پیشین بازنگشت. به باور او، آنچه امروز میبینیم میتواند تکرار همان سناریو، اما در مقیاسی محدودتر و کنترلشدهتر باشد.
پیچیدگی واقعی، نه فشردن یک دکمه
محمد کشوری، مدیرعامل شرکت طیف، رویکردی میانهتر دارد. او اصل ادعای وزارت ارتباطات درباره پیچیدهبودن اتصال مجدد اینترنت را رد نمیکند، اما دلیل آن را نه در ذات اینترنت، بلکه در قوانین و شرایط جدیدی میداند که قرار است بر شبکه اعمال شود و تصریح میکند که هیچکس از این قوانین بهطور کامل خبر ندارد.
کشوری تاکید میکند که اگر هدف صرفا بازگرداندن اینترنت به وضعیت سابق بود، این کار میتوانست بسیار سریعتر انجام شود. اما وقتی تصمیمگیران قصد دارند معماری جدیدی از محدودیت، کنترل دسترسی و سیاستگذاری را پیاده کنند، طبیعتا فرایند اتصال پیچیدهتر و زمانبر میشود:
این که بگوییم اینترنت با یک دکمه وصل میشود، سادهسازی بیش از حد است؛ اما این که ۱۸ روز طول بکشد هم بدون در نظر گرفتن تغییرات پشتپرده قابل توضیح نیست.
– محمد کشوری، مدیرعامل شرکت طیف
پیچیدگی فنی یا تصمیم سیاسی؟
آنچه از مجموع این روایتها برمیآید، تصویری دووجهی است. از یک سو، اینترنت ایران واقعا پیچیدهتر از گذشته شده؛ فیلترینگ هوشمند، تصمیمگیریهای منطقهای و تغییر معماری شبکه، وصل کردن آن را دشوارتر کرده است. اما از سوی دیگر، طولانی شدن چندین روزه قطعی را نمیتوان صرفا به «دشواری فنی» تقلیل داد.
از دیدگاه مهندسین شبکه، بازیابی اتصال اینترنت بینالملل در صورتی که هدف بازگشت به توپولوژی و سیاستهای پیشین باشد، مستلزم بازگردانی اعلانهای BGP در مرزهای بینالمللی، همگامسازی مجدد جدولهای مسیریابی، فعالسازی تدریجی مسیرهای upstream، و تطبیق rule-setهای فیلترینگ در لایههای ACL، DPI و policy-based routing است؛ فرایندی که حتی در شبکههای بزرگ و چندلایه، در بازهای محدود و قابل پیشبینی انجام میشود.
طولانی شدن چندین روزه قطعی را نمیتوان صرفا به «دشواری فنی» تقلیل داد
هرچند اتصال مجدد اینترنت بهطور ذاتی پیچیدهتر از قطع آن است و نیاز به بازگردانی مسیرهای بینالمللی، همگامسازی سیاستهای فیلترینگ و جلوگیری از نشت دسترسی دارد، اما این پیچیدگی در صورت بازگشت به وضعیت پیشین، نهایتا ظرف چند روز تا حداکثر یک هفته قابل مدیریت است.
تداوم قطعی اینترنت بینالملل برای بیش از ۴۰۰ ساعت نشان میدهد مساله اصلی بیش از آن که ناتوانی فنی یا حساسیت شبکه باشد، اعمال تغییرات ساختاری و سیاستی بر معماری دسترسی است؛ تغییراتی که هدف آن نه صرفا وصلکردن اینترنت، بلکه بازگرداندن آن با الگوی جدیدی از کنترل، فیلترینگ و مدیریت دسترسی است.
رخدادهایی مثل باز شدن مقطعی اینترنت بدون فیلتر و قطع مجدد آن، بیش از آنکه از اختلال حکایت کند، بیانگر مرحله آزمایش و تثبیت این سیاستهای جدید است.