در شرایطی که دسترسی به اینترنت بین‌الملل در ایران به دلیلی شرایط جنگی با محدودیت مواجه شده است، یک بازار غیررسمی و به‌شدت پرنوسان پیرامون فروش ابزارهای عبور از محدودیت شکل گرفته است.

برخی داده‌های میدانی نشان می‌دهد قیمت برخی دسترسی‌ها به‌صورت بی‌سابقه‌ای افزایش یافته و در مواردی تا حدود یک میلیون تومان برای هر گیگابایت گزارش شده است. این سطح از قیمت‌گذاری، در کنار حجم‌های محدود ارائه‌شده، نشانه‌ای از شکل‌گیری یک بازار مبتنی بر اضطرار است که در آن، عرضه محدود و تقاضای فشرده، به افزایش شدید هزینه‌ها منجر شده است.

در این فضا، رفتار مصرف‌کننده نیز دستخوش تغییر شده است. کاربران در شرایط موجود و با هدف دسترسی به اخبار و خدمات، با سرعت بیشتری به سمت خرید فیلترشکن از منابع ناشناس سوق پیدا می‌کنند. این وضعیت، زمینه‌ساز افزایش قابل توجه کلاهبرداری شده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از فروشندگان، پس از دریافت وجه، یا خدمات غیرفعال ارائه می‌کنند، یا اساساً ارتباط خود را با خریدار قطع می‌کنند. فقدان سازوکارهای نظارتی و استفاده گسترده از روش‌های پرداخت غیرقابل بازگشت، این روند را تشدید کرده است.

با این حال، مهم‌ترین لایه این مسئله، به مخاطرات امنیتی باز می‌گردد. برخلاف تصور عمومی، ابزارهای موسوم به «کانفیگ» صرفاً یک مسیر اتصال ساده نیستند، بلکه مجموعه‌ای از پارامترهای فنی شامل مسیر ترافیک، پروتکل‌ها، تنظیمات رمزنگاری و DNS را تعیین می‌کنند. در نتیجه، استفاده از این تنظیمات از منابع ناشناس به معنای واگذاری بخش قابل توجهی از کنترل ترافیک داده به یک بازیگر غیرقابل شناسایی است. این امر می‌تواند امکان رصد الگوی مصرف، تحلیل داده‌ها و حتی دستکاری جریان اطلاعات را فراهم کند.

سطح تهدید زمانی افزایش می‌یابد که کاربران به نصب نرم‌افزارهای جانبی از منابع غیررسمی هدایت می‌شوند. در چنین سناریوهایی، نرم‌افزارهای ارائه‌شده می‌توانند کارکردی فراتر از ابزار اتصال داشته باشند و به‌عنوان بدافزار عمل کنند. دسترسی به اطلاعات ذخیره‌شده، رهگیری نشست‌های کاربری و حتی کنترل کامل دستگاه، از جمله مخاطراتی است که در این بستر قابل تصور است. در شرایطی که زیرساخت ارتباطی در وضعیتی حساس قرار دارد، چنین ریسک‌هایی می‌تواند پیامدهای فراتر از سطح فردی نیز داشته باشد.

داده‌های منتشرشده از سوی برخی نهادهای پایش اینترنت نشان می‌دهد که در دوره‌ای حدود ۴۰ روزه، تنها حدود یک درصد کاربران ایرانی به اینترنت بین‌الملل دسترسی داشته‌اند. این به معنای حضور تقریبی ۷۰۰ هزار کاربر در این فضاست که از میان آن‌ها، برآورد می‌شود بین ۱۴۰ تا ۳۵۰ هزار نفر به خرید خدمات عبور از محدودیت روی آورده‌اند. برخی آمارهای غیر رسمی حاکی از آن است که گردش مالی این بازار بین ۷۰۰ هزار تا ۵ میلیون دلار تخمین زده می‌شود؛ رقمی که بیانگر شکل‌گیری یک اقتصاد محدود اما سودآور برای فروش فیلترشکن و کلاهبرداری از این طریق است.

بر اساس برآوردهای صورت گرفته بازار مذکور نه‌تنها کوچک بلکه به‌شدت متمرکز است و بخش عمده‌ای از درآمد در اختیار تعداد محدودی بازیگر قرار دارد. این الگو، ویژگی «اقتصاد بحران» را بازنمایی می‌کند؛ بازاری محدود، پرریسک، با قیمت‌های بالا و آسیب‌پذیری‌های جدی که در آن، همزمان با افزایش تقاضا، زمینه برای سوءاستفاده و تهدیدات امنیتی نیز تشدید می‌شود.

در نهایت، برآیند شواهد نشان می‌دهد بازار فیلترشکن در شرایط اضطراری قطع اینترنت بین الملل، صرفاً یک مسیر جایگزین دسترسی نیست، بلکه به یک بستر پرمخاطره با ریسک‌های چندلایه تبدیل شده است. از یک‌سو، قیمت‌گذاری‌های غیرمتعارف و فقدان شفافیت، زمینه سوءاستفاده اقتصادی و کلاهبرداری گسترده را فراهم کرده و از سوی دیگر، استفاده از ابزارهای ناشناس، مخاطرات جدی امنیتی از جمله شنود، نشت داده و نفوذ به دستگاه‌های کاربران را به همراه دارد. در چنین شرایطی این بازار بیش از آن که یک راه‌حل قابل اتکا باشد، به یک نقطه آسیب‌پذیر در سطح فردی و جمعی تبدیل می‌شود که مدیریت و مواجهه با آن، نیازمند توجه جدی به ابعاد امنیتی و مخاطرات آن است.

در شرایط فعلی، ضروری است کاربران با دقت و احتیاط مضاعف از هرگونه خرید یا نصب ابزارهای عبور از محدودیت خودداری کنند. اتکا به کانال‌ها، ربات‌ها و فروشندگان ناشناس می‌تواند نه‌تنها منجر به از دست رفتن منابع مالی شود، بلکه امنیت داده‌ها و حریم خصوصی را نیز به صورت جدی به مخاطره بیندازد. دریافت فایل‌ها یا اپلیکیشن‌ها از منابع غیررسمی، اشتراک‌گذاری اطلاعات پرداخت در بسترهای غیرقابل پیگیری و اعتماد به وعده‌های دسترسی ارزان یا سریع، از مهم‌ترین نقاط آسیب‌پذیری کاربران در این فضا محسوب می‌شود. در چنین شرایطی، هرگونه اقدام شتاب‌زده می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک خرید ناموفق داشته باشد و به افشای اطلاعات حساس یا نفوذ به دستگاه منجر شود.