۷۰ روز اختلال، ۱۶۵۰ ساعت بی‌ثباتی و خسارتی که روزانه تا ۱۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود.
تا همین یکی، دو سال پیش، بحران اینترنت در ایران بیشتر با واژه‌هایی مثل «کندی»، «فیلترینگ» یا «اختلال مقطعی» توصیف می‌شد؛ مسئله‌ای آزاردهنده اما موقت که تصور می‌شد کسب‌وکارها somehow راهی برای سازگاری با آن پیدا می‌کنند. حالا اما تازه‌ترین گزارش انجمن بلاک‌چین ایران نشان می‌دهد مسئله از یک اختلال فنی عبور کرده و به بحران ساختاری اقتصاد دیجیتال رسیده است؛ بحرانی که دیگر نه بر سر رشد، بلکه بر سر زنده‌ماندن کسب‌وکارهاست.
گزارش «تاب‌آوری اقتصاد دیجیتال در بحران اینترنت ۱۴۰۴-۱۴۰۵» که بر پایه داده‌های میدانی، رصد رسانه‌ای و نظرسنجی از بیش از ۲۳۰ مدیر کسب‌وکار تدوین شده، تصویری کم‌سابقه از وضعیت اینترنت و اثر آن بر اقتصاد دیجیتال ایران ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن واژه‌هایی مثل «فروپاشی عملیاتی»، «ریسک وجودی» و «اقتصاد چندسرعته» دیگر اغراق‌آمیز به نظر نمی‌رسند.

اینترنتی که دیگر قابل پیش‌بینی نیست
مهم‌ترین داده گزارش شاید همین باشد: اقتصاد دیجیتال ایران در بازه مورد بررسی، حدود ۷۰ روز با اختلال گسترده، قطع یا بی‌ثباتی اینترنت بین‌الملل مواجه بوده؛ وضعیتی که در مجموع بیش از ۱۶۵۰ ساعت اختلال عملیاتی برای کسب‌وکارها ایجاد کرده است.

این اعداد فقط به معنای قطع دسترسی به چند سایت یا پلتفرم نیست. آنچه گزارش توصیف می‌کند، از کار افتادن زنجیره‌ای از خدمات است؛ از پرداخت و پشتیبانی گرفته تا توسعه محصول، تبلیغات، ارتباط با مشتری و دسترسی به زیرساخت‌های ابری و سرویس‌های بین‌المللی.

در چنین شرایطی، اینترنت برای بسیاری از شرکت‌ها دیگر یک زیرساخت پایدار نیست، بلکه به سرویسی غیرقابل پیش‌بینی تبدیل شده؛ سرویسی که حتی برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت را هم دشوار کرده است. برای بخشی از کسب‌وکارها، مسئله دیگر «کند شدن» نیست؛ مسئله این است که نمی‌دانند فردا اساساً به ابزارهای کاری خود دسترسی خواهند داشت یا نه.

خسارتی که هر روز بزرگ‌تر می‌شود
انجمن بلاک‌چین در این گزارش تلاش کرده بحران را از سطح روایت‌های کلی خارج و آن را به شاخص‌های اقتصادی قابل اندازه‌گیری تبدیل کند. برآورد این گزارش نشان می‌دهد خسارت روزانه واردشده به اقتصاد دیجیتال در دوره اختلال اینترنت، بین ۴ تا ۱۰ هزار میلیارد تومان بوده است.

اما مسئله فقط رقم خسارت نیست؛ بلکه ماهیت تصاعدی آن است. گزارش هشدار می‌دهد ادامه بی‌ثباتی اینترنت صرفاً درآمد امروز کسب‌وکارها را کاهش نمی‌دهد، بلکه ظرفیت رشد آینده را نیز از بین می‌برد. به بیان دیگر، اقتصاد دیجیتال فقط در حال ضرر دادن نیست؛ در حال از دست دادن آینده خود است.

داده‌های گزارش نشان می‌دهد در برخی کسب‌وکارها افت فروش به بیش از ۷۰ درصد رسیده و بازده تبلیغات دیجیتال نیز بین ۵۰ تا ۸۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش، عملاً چرخه جذب مشتری و رشد بسیاری از استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای آنلاین را مختل کرده است.

هم‌زمان، هزینه زیرساخت‌ها نیز جهش قابل توجهی داشته و در برخی موارد تا بیش از ۱۲۰ درصد افزایش یافته است. یعنی شرکت‌ها در شرایطی با رشد شدید هزینه‌ها مواجه شده‌اند که درآمدشان همزمان در حال سقوط است؛ ترکیبی که حاشیه بقا را به حداقل رسانده است.

پایان عصر توسعه؛ آغاز مدیریت بقا
یکی از مهم‌ترین تغییراتی که گزارش به آن اشاره می‌کند، تغییر رفتار شرکت‌هاست. بسیاری از کسب‌وکارها، به‌ویژه شرکت‌های کوچک و متوسط، دیگر روی توسعه، جذب بازار یا سرمایه‌گذاری تمرکز ندارند. اولویت اصلی حالا «زنده ماندن» است.

در چنین فضایی، کاهش هزینه‌ها جای استراتژی‌های رشد را گرفته و مدیریت بحران به مهم‌ترین وظیفه مدیران تبدیل شده است. این تغییر فقط در صورت‌های مالی دیده نمی‌شود؛ بازار کار نیز نشانه‌های آن را آشکارا بروز داده است.

طبق داده‌های گزارش، جذب نیروی جدید در بسیاری از شرکت‌ها متوقف شده و روند تعدیل نیرو یا کاهش همکاری‌های پروژه‌ای در حال گسترش است. گزارش تاکید می‌کند این وضعیت صرفاً یک واکنش کوتاه‌مدت به بحران نیست، بلکه نشانه‌ای از تغییر ساختاری در اقتصاد دیجیتال ایران است؛ اقتصادی که دیگر نمی‌تواند برای آینده برنامه‌ریزی بلندمدت انجام دهد.

در این میان، شرکت‌های کوچک بیش از همه آسیب دیده‌اند. این کسب‌وکارها نه سرمایه کافی برای عبور از دوره‌های طولانی اختلال دارند و نه به زیرساخت‌های جایگزین دسترسی پیدا می‌کنند. برای بسیاری از آنها، بحران اینترنت دیگر یک ریسک عملیاتی نیست؛ تهدیدی برای ادامه حیات است.

اینترنت طبقاتی و شکل‌گیری اقتصاد چندسرعته
شاید سیاسی‌ترین بخش گزارش، جایی باشد که به مسئله نابرابری دسترسی می‌پردازد. بر اساس یافته‌های انجمن بلاک‌چین، همه بازیگران اقتصاد دیجیتال در شرایط یکسان فعالیت نمی‌کنند. برخی شرکت‌ها به اینترنت پایدارتر، مسیرهای ارتباطی بهتر و دسترسی‌های کم‌اختلال‌تر دسترسی دارند و برخی دیگر همچنان با قطعی و محدودیت مداوم روبه‌رو هستند.

گزارش تاکید می‌کند این تفاوت به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یک مزیت اقتصادی است. شرکتی که دسترسی باثبات‌تری دارد، بهتر می‌تواند مشتری خود را حفظ کند، به سرویس‌های جهانی متصل بماند و ریسک عملیاتی‌اش را کاهش دهد. در مقابل، شرکت‌های دارای دسترسی ضعیف‌تر ناچارند هزینه بیشتری برای دور زدن اختلال‌ها، خرید ابزارهای جایگزین و حفظ سرویس‌های خود پرداخت کنند.

نتیجه این روند، شکل‌گیری چیزی است که گزارش از آن با عنوان «اقتصاد دیجیتال چندسرعته» یاد می‌کند؛ اقتصادی که در آن بخشی از بازیگران هنوز امکان رقابت و رشد دارند و بخش دیگری صرفاً درگیر بقا هستند.

اختلال، از استثنا به قاعده تبدیل شده است
جمع‌بندی گزارش، تصویری نگران‌کننده‌تر از خود اعداد ارائه می‌دهد. نویسندگان گزارش معتقدند بحران اینترنت در ایران دیگر یک وضعیت موقت یا استثنایی نیست، بلکه در حال تبدیل شدن به وضعیت عادی اقتصاد دیجیتال کشور است.

در کنار خسارت‌های مالی، گزارش از پیامدهای عمیق‌تری نیز سخن می‌گوید؛ از فرسودگی نیروی انسانی و مهاجرت متخصصان گرفته تا کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری و افت اعتماد کاربران.

بر همین اساس، دو مطالبه اصلی گزارش، «بازگشت اینترنت پایدار» و «توقف توسعه اینترنت طبقاتی» عنوان شده است. در نگاه این گزارش، اینترنت دیگر صرفاً یک ابزار ارتباطی یا خدمت عمومی نیست؛ زیرساخت مستقیم تولید، اشتغال و ادامه حیات اقتصاد دیجیتال است. اقتصادی که حالا، بیش از هر زمان دیگری، به جای رقابت برای توسعه، درگیر رقابت برای دوام آوردن شده است.