اکوسیستم دو سرعته؛ استارتآپهای خارج از تهران در مسیر کندتر
نوآوری در ایران فقط با کمبود سرمایه یا دشواری جذب نیروی متخصص دستوپنجه نرم نمیکند؛ گاهی فاصله جغرافیایی از تهران نیز به مانعی برای رشد استارتآپها تبدیل میشود. فعالان اکوسیستم نوآوری در استانها میگویند مسیر راهاندازی و توسعه یک کسبوکار آنلاین برای آنها طولانیتر، پرهزینهتر و پیچیدهتر از استارتآپهای مستقر در پایتخت است؛ از فرآیندهای اداری چندلایه و سامانههای متعدد صدور مجوز گرفته تا دسترسی محدودتر به زیرساختها و ارتباط دشوارتر با نهادهای تصمیمگیر.
بنیانگذاران استارتآپهای خارج از تهران معتقدند تمرکز نهادهای تصمیمگیر و بخش قابل توجهی از خدمات دولتی در پایتخت، باعث شده شکاف میان اکوسیستم نوآوری تهران و سایر استانها عمیقتر شود. به گفته آنها، این تفاوت تنها به دسترسی به سرمایه یا شبکه ارتباطی محدود نیست و در سادهترین فرآیندهای اداری، از دریافت و تمدید مجوزها تا پیگیری استعلامها، خود را نشان میدهد.
بنیانگذار استارتآپهای «خونهچی» و «تیجا» با انتقاد از روند صدور و تمدید مجوزهای کسبوکارهای آنلاین میگوید: «جدا از مسیر پرفرازونشیب و طولانی صدور مجوزها، ما استارتآپهای فعال خارج از تهران با فرآیندهای اداری پیچیدهتر و زمانبرتری روبهرو هستیم؛ موانعی که توسعه کسبوکار ما را با چالش جدی مواجه کرده است.»
مرتضی سیدی با اشاره به تجربه فعالیت خود در رامسر ادامه میدهد: «برای دریافت برخی مجوزها باید همزمان با چند نهاد و سامانه مختلف در ارتباط باشیم. حتی زمانی که تمامی مدارک موردنیاز از جمله پروانه کسب، مجوز کانون آگهی و تبلیغات، گواهیهای مهارتی و سایر مدارک تکمیل است، گاهی سامانهها به دلیل نبود برخی استعلامها یا فرآیندهای غیربرخط، از صدور مجوز جلوگیری میکنند. کسبوکارهای شهرستانی برای طی کردن مراحل اداری ناچارند از سطوح شهرستان و استان عبور کنند و در نهایت منتظر تأیید نهادهای مستقر در تهران بمانند؛ موضوعی که زمان و هزینه دریافت مجوزها را برای ما که خارج از تهران هستیم افزایش میدهد.»
سیدی درباره روند دریافت مجوز فعالیت در حوزه گردشگری میگوید: «متقاضی ابتدا از طریق درگاه ملی مجوزها اقدام میکند، اما پس از آن به سامانههای تخصصی دیگری ارجاع داده میشود که دوباره مدارک هویتی، تحصیلی، سوابق، ضمانتنامه بانکی، تعهدات محضری و مستندات فنی را مطالبه میکنند. برخی مراحل مانند بررسی حراست و کمیته فنی نیز ماهها زمان میبرد.»
او با اشاره به پیامدهای این تأخیرها ادامه میدهد: «اگر کسبوکار نتواند مجوز خود را پیش از پایان اعتبار نماد اعتماد تمدید کند، اینماد منقضی میشود. در نتیجه، درگاه پرداخت مسدود خواهد شد و مارکتهایی که اپلیکیشن را منتشر کردهاند نیز از ادامه انتشار آن جلوگیری میکنند. ما در یکی از پروندهها از مهر سال گذشته تا اردیبهشت امسال منتظر پاسخ استعلامها بودیم.»
به گفته او، طولانی شدن فرآیند صدور و تمدید مجوزها، بهویژه برای استارتآپهای نوپا، مانعی جدی برای جذب مشتری و جلب اعتماد کاربران است؛ زیرا بسیاری از خدمات آنلاین برای دریافت اینماد و فعالیت رسمی باید زنجیرهای از مجوزها را تکمیل کنند.
سیدی همچنین به تغییر رویکرد در تمدید برخی مجوزها اشاره میکند و میگوید: «برخی مجوزهایی که در دولت گذشته با هدف تسهیل فضای کسبوکار صادر شده بود، اکنون هنگام تمدید با ایرادهای قانونی مواجه شدهاند. همین موضوع باعث شده تعدادی از کسبوکارهای آنلاین بیش از یک سال درگیر فرآیندهای اداری باشند.»
او میگوید این مشکل تنها به کسبوکار آنها محدود نیست و بسیاری از استارتآپهای فعال در حوزه رزرو اقامتگاه و گردشگری در استانهای شمالی نیز با چالشهای مشابه روبهرو هستند؛ بهطوری که برخی از آنها هنوز موفق به دریافت یا تمدید مجوزهای موردنیاز نشدهاند.
فاصله تنها یک حرف ساده نیست
فاطمه معماری، بنیانگذار استارتآپ «مامکیدز»، نیز با سیدی همنظر است و میگوید فاصله از تهران، تنها یک فاصله جغرافیایی نیست، بلکه دسترسی به بسیاری از فرصتهای رشد را نیز محدود میکند.
او با اشاره به تجربه فعالیت این استارتآپ در بندرعباس میگوید: «فعالیت در خارج از پایتخت باعث میشود دسترسی به شبکههای تصمیمگیری، سرمایهگذاران و بسیاری از امکانات توسعه کسبوکار دشوارتر باشد. موفقیت یا شکست یک استارتآپ صرفاً به محل استقرار آن وابسته نیست، اما تجربه ما نشان داده اگر در تهران مستقر بودیم، احتمالاً مسیر رشد سریعتری را طی میکردیم.»
معماری معتقد است این تفاوت بیش از آنکه به کیفیت فعالیت استارتآپها مربوط باشد، به تمرکز نهادهای تصمیمگیر، وزارتخانهها، سرمایهگذاران و شرکتهای بزرگ در تهران بازمیگردد؛ موضوعی که به گفته او، فرصت تعامل و توسعه را برای کسبوکارهای مستقر در سایر استانها محدود میکند.
به گفته معماری، بخش قابل توجهی از فرصتهای رشد، همکاریهای راهبردی و ارتباطات مؤثر در تهران متمرکز شده است. به همین دلیل، دسترسی استارتآپهای مستقر در سایر استانها به شرکتهای بزرگ، منابع داده و ظرفیتهایی که میتوانند به بازاریابی، اعتبارسازی و توسعه بازار کمک کنند، دشوارتر است. او معتقد است حتی شناخته شدن در سطح استان نیز برای بسیاری از این کسبوکارها با موانع جدی همراه است.
معماری میگوید: «تبدیل شدن به یک برند ملی برای استارتآپهایی که خارج از تهران فعالیت میکنند، بسیار دشوارتر از کسبوکارهای مستقر در پایتخت است. اکوسیستم نوآوری کشور عملاً با دو سرعت متفاوت حرکت میکند؛ یک سرعت برای استارتآپهای تهران و سرعتی کندتر برای کسبوکارهای خارج از تهران. در نتیجه، بسیاری از نوآوریهایی که در استانها شکل میگیرند، دیرتر دیده و شنیده میشوند.»
معماری برای توضیح این چالشها به یکی از تجربههای خود در فرآیند دریافت مجوز اشاره میکند و میگوید: «در یکی از مراحل اخذ مجوز، لازم بود با دفتر ریاستجمهوری در ارتباط باشیم. با وجود مکاتبات رسمی با معاونت امور زنان و خانواده ریاستجمهوری و همراهی افرادی که در تهران حضور داشتند، پیگیری این روند برای ما بسیار دشوار بود و در نهایت متوقف شد؛ زیرا امکان مراجعه و پیگیری مستقیم را نداشتیم.»
او معتقد است این مشکل تنها به ارتباط با نهادهای مستقر در تهران محدود نمیشود و حتی در استان هرمزگان نیز تعامل میان استارتآپها و دستگاههای اجرایی با دشواری همراه است. به گفته او، نبود سازوکارهای شفاف و یکپارچه برای همکاری میان نهادهای دولتی و کسبوکارهای نوآور، فرآیندهای اداری را طولانی و پیچیده کرده است.
بنیانگذار «مامکیدز» همچنین میگوید حمایت از کسبوکارهای نوآور و دانشبنیان هنوز بیش از آنکه در عمل دیده شود، در حد شعار باقی مانده است. او توضیح میدهد: «در تعامل با نهادهایی مانند معاونت بهداشتی، معاونت درمان و دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان بارها دیدهایم که نحوه همکاری تا حد زیادی به نگاه و سلیقه مدیران بستگی دارد. همین موضوع باعث میشود مسیر توسعه کسبوکارها قابل پیشبینی نباشد.»
معماری یکی دیگر از مشکلات استارتآپهای خارج از تهران را نبود مرجع واحد برای اعتبارسنجی آنها میداند و میگوید: «حتی اگر یک نهاد تخصصی و رسمی فعالیت یک استارتآپ را تأیید کند، این تأییدیه الزاماً از سوی سایر دستگاهها پذیرفته نمیشود و ممکن است کل فرآیند ارزیابی از ابتدا تکرار شود.»
فهیمه حسینی، بنیانگذار استارتآپ «مارلیکاپ»، نیز معتقد است شکاف میان تهران و سایر استانها تنها به فرآیندهای اداری محدود نمیشود و در زیرساختهای ارتباطی نیز بهوضوح دیده میشود. او میگوید: «کیفیت خدمات ارتباطی در شهرستانها با تهران قابل مقایسه نیست. در حالی که بخش زیادی از زیرساختهای ارتباطی در پایتخت توسعه یافته و پایدار است، بسیاری از شهرهای دیگر همچنان با کمبود اینترنت پرسرعت و دسترسی محدود به فیبر نوری روبهرو هستند. این شکاف زیرساختی عملاً فرصتهای رشد را نابرابر کرده و توسعه استارتآپهای خارج از تهران را با چالشهای جدی مواجه ساخته است.»