«حسام» در راه است؛ بانک مرکزی چگونه ۶۵۰ میلیون حساب بانکی را سامان میدهد؟
بانک مرکزی قرار است شهریورماه سامانه «حسام» را برای مشاهده و ثبت درخواست بستن غیرحضوری حسابهای مازاد رونمایی کند؛ سامانهای که حلقه اجرایی سیاست کاهش تعداد حسابهای شبکه بانکی از ۶۵۰ میلیون به حدود ۳۰۰ میلیون حساب است
نام «حسام» تازه است، اما مسئلهای که قرار است حل کند سابقهای چندساله دارد: میلیونها حساب بانکی که برای دریافت حقوق و تسهیلات، ضمانت، طرحهای حمایتی، خرید خودرو یا یک خدمت موقت افتتاح شدهاند و با پایان کارشان همچنان در شبکه بانکی باقی ماندهاند. اکنون بانک مرکزی میخواهد ابزار تعیین تکلیف این حسابها را در اختیار صاحبانشان بگذارد؛ آن هم بدون مراجعه به تکتک شعب.
بانک مرکزی بنا دارد در شهریورماه از سامانه متمرکز «حسام» رونمایی کند. اشخاص حقیقی در این سامانه میتوانند حسابهای خود در بانکهای مختلف را یکجا ببینند، حسابهای موردنیاز را نگه دارند و برای بستن حسابهای مازاد درخواست ثبت کنند. اگر حساب مانده داشته باشد نیز قرار است موجودی آن به حساب منتخب صاحب حساب منتقل شود.
این خبر به معنای آغاز بستهشدن خودکار حسابهای اضافی نیست. حسام در وهله نخست درگاه مشاهده حسابها و ثبت درخواست است؛ بررسی و اجرای درخواست همچنان به بانک نگهدارنده حساب سپرده میشود.
حسام، حلقه اجرایی یک بخشنامه قدیمیتر
شهریور ۱۴۰۴، بانک مرکزی «ضوابط اجرایی ناظر بر الزامات افتتاح و نگهداری حسابهای سپرده ریالی اشخاص حقیقی در مؤسسات اعتباری» را ابلاغ کرد. در این ضوابط، علاوه بر اصلاح فرایند افتتاح حساب، ایجاد تارنمایی ویژه برای مشاهده حسابهای بانکی، ثبت درخواست بستن حسابهای مازاد و تعیین «حساب پایه» پیشبینی شده بود. بانکها نیز موظف شدند درخواست ثبتشده مشتری را حداکثر ظرف ۱۰ روز بررسی و اقدام لازم را انجام دهند.
نکته مهم آن است که عدد ۱۰ در مقررات بانک مرکزی، برخلاف برخی تیترهای منتشرشده، به معنای بستن فوری حساب یازدهم یا ممنوعیت مطلق داشتن بیش از ۱۰ حساب نیست. طبق ضوابط، اگر فردی بیش از ۱۰ حساب در وضعیت «فعال» یا «فعال ـ مسدود» داشته باشد، افتتاح حساب جدید برای او تنها پس از تأیید واحد شناسایی مشتری بانک امکانپذیر خواهد بود. همچنین وجود حساب «راکد» یا «راکد ـ مسدود» میتواند تا زمان تعیین تکلیف، مانع افتتاح حساب تازه شود.
در نتیجه، سیاست بانک مرکزی دو لایه دارد: از یک طرف جلوی انباشت حسابهای تازه را میگیرد و از طرف دیگر، با حسام ابزار پالایش حسابهایی را فراهم میکند که طی سالهای گذشته در شبکه بانکی جمع شدهاند.
کاربر در حسام چه کاری انجام میدهد؟
در سازوکاری که برای حسام تشریح شده، کاربر پس از احراز هویت باید بتواند فهرست حسابهای بانکی خود را در مؤسسات مختلف مشاهده کند. کاربر پس از مرور فهرست، حسابهای موردنیاز را نگه میدارد و برای حسابهای غیرضروری درخواست بستن ثبت میکند. این درخواست به بانک مربوطه ارسال میشود. بانک باید وضعیت حقوقی، قضایی و اجرایی حساب و تعهدات احتمالی متصل به آن را بررسی کند. اگر حساب مسدود نباشد، بدهی یا تعهد قراردادی نداشته باشد و محدودیت قانونی دیگری نیز وجود نداشته باشد، فرایند بستن انجام میشود. مانده حساب هم به شماره حسابی که مشتری معرفی کرده است انتقال مییابد.
بنابراین حسام قرار نیست اختیار قانونی بانک در بررسی حساب را حذف کند؛ بلکه مسیر درخواست مشتری را متمرکز و غیرحضوری میکند. همین تفاوت باعث میشود «ثبت درخواست بستن حساب» تعبیر دقیقتری از «بستن حساب با یک کلیک» باشد.
بانک مرکزی پیشتر نیز اصل راهاندازی چنین درگاهی را اعلام کرده بود و راه پرداخت در خردادماه در مطالب «سامانه مدیریت حسابهای بانکی راهاندازی میشود» و «شمارش معکوس بانک مرکزی برای اجرای سقف ۱۰ حساب بانکی» به آن پرداخته بود. نام حسام اکنون این درگاه وعدهدادهشده را از یک تکلیف مقرراتی به محصولی مشخصتر تبدیل کرده است.
چرا شبکه بانکی به ۶۵۰ میلیون حساب رسید؟
بر اساس آماری که علیرضا غفاری، معاون اداره مبارزه با پولشویی بانک مرکزی، اعلام کرده، حدود ۶۵۰ میلیون حساب سپرده فعال و دارای قابلیت تراکنش در شبکه بانکی وجود دارد. با توجه به جمعیت بزرگسال کشور، بهطور متوسط به نام هر فرد حدود ۱۰ حساب ثبت شده است؛ در حالی که برآورد بانک مرکزی نشان میدهد بیشتر افراد تنها از دو یا سه حساب خود بهطور مستمر استفاده میکنند.
این تعداد فقط حاصل انتخاب مشتریان نیست. خود ساختار ارائه خدمات در سالهای گذشته مردم را به افتتاح حسابهای متعدد سوق داده است. افتتاح حساب برای طرح نهضت ملی مسکن، حساب وکالتی خرید خودرو، دریافت حقوق یا تسهیلات، قبول ضمانت، کارسازی چک و استفاده از خدمات موقت بانکی از جمله مسیرهایی بودهاند که هرکدام حساب تازهای به شبکه افزودهاند؛ حسابهایی که در بسیاری از موارد پس از پایان نیاز اولیه بسته نشدهاند.
بانک مرکزی هدفگذاری کرده است تعداد حسابهای مشمول ساماندهی را طی حدود دو سال از ۶۵۰ میلیون به نزدیک ۳۰۰ میلیون حساب برساند. این هدف به معنای حذف اجباری ۳۵۰ میلیون حساب در یک مرحله نیست؛ تحقق آن به همکاری مشتریان، عملکرد بانکها در تعیین وضعیت حسابها و جلوگیری از افتتاح حساب غیرضروری تازه وابسته است.
حسام چه چیزی را به سامانه فعلی اضافه میکند؟
در حال حاضر کاربران میتوانند از طریق درگاه خدمات الکترونیکی بانک مرکزی به نشانی my.cbi.ir تعداد حسابهای ثبتشده به نام خود را استعلام کنند. راه پرداخت در راهنمای ویدئویی استعلام حسابهای بانکی نحوه استفاده از این خدمت را توضیح داده است.
با این حال، مسئله سیاستگذار فقط «دیدن تعداد حسابها» نیست. حلقه مفقوده، مشاهده جزئیات در یک نمای واحد، انتخاب حساب پایه، ثبت درخواست بستن حساب اضافی و انتقال مانده آن بدون مراجعه حضوری است. اگر حسام با امکانات اعلامشده راهاندازی شود، تفاوت اصلی آن با خدمت فعلی بانک مرکزی همین تبدیل «استعلام» به «اقدام» خواهد بود.
ساماندهی حسابها؛ از راحتی مشتری تا مبارزه با حساب اجارهای
حساب بانکی بلااستفاده در ظاهر فقط یک رکورد قدیمی است، اما تا زمانی که قابلیت تراکنش دارد میتواند به ابزاری برای جابهجایی پول تبدیل شود. اجاره حساب، واگذاری حساب و ابزار پرداخت به دیگران و سوءاستفاده از حسابهای فراموششده، ردیابی منشأ و مقصد وجوه را دشوار میکند و در عین حال صاحب حساب را در معرض مسئولیت حقوقی قرار میدهد.
از این منظر، حسام همزمان سه مسئله را هدف گرفته است: برای مشتری، تصویر کاملتری از حسابهای ثبتشده به نام او میسازد؛ برای بانکها، هزینه نگهداری حسابهای بدون استفاده و مراجعات حضوری را کاهش میدهد؛ و برای نهاد ناظر، تعداد حسابهای آماده سوءاستفاده و مسیرهای پنهانکردن تراکنشهای مجرمانه را محدود میکند.
البته کاهش حسابهای مازاد لزوماً حجم نقدینگی را تغییر نمیدهد. اثر مستقیم این طرح بیشتر بر کیفیت دادههای هویتی و عملیاتی، تعداد حسابهای واقعاً در گردش، هزینه نگهداری حسابها و امکان رصد جریانهای مالی است؛ نه کاهش خودکار پول موجود در شبکه بانکی.
چند ابهام تا رونمایی رسمی
با وجود انتشار نام حسام و اعلام رونمایی در شهریورماه، هنوز نشانی رسمی سامانه و زمان دقیق آغاز دسترسی عمومی اعلام نشده است. مشخص نیست آیا همه بانکها و مؤسسات اعتباری از روز نخست به سامانه متصل خواهند بود و نحوه تعیین تکلیف حسابهای مشترک، حسابهای متصل به دستهچک، تسهیلات، ضمانت یا برداشتهای خودکار چگونه خواهد بود.
نحوه نمایش علت رد درخواست، زمان پاسخگویی بانکها، سازوکار اعتراض مشتری و سطح احراز هویت موردنیاز نیز از موضوعاتی است که باید در رونمایی رسمی روشن شود. تا آن زمان، کاربران باید از ورود به نشانیهایی که با عنوان ثبتنام حسام منتشر میشوند خودداری کنند و تنها از درگاه رسمی بانک مرکزی یا لینکهایی که بانکها اعلام میکنند وارد سامانه شوند.
اگر حسام مطابق وعدهها اجرا شود، نقطه اهمیت آن نه در افزودن یک سامانه دیگر به فهرست سامانههای بانکی، بلکه در پایاندادن به یک گسست قدیمی است: مشتری تا امروز میتوانست حساب تازه را در چند دقیقه و حتی غیرحضوری باز کند، اما برای پیدا کردن و بستن حسابهای قدیمی باید میان بانکها و شعب مختلف میچرخید. حسام قرار است این عدم تقارن را برطرف کند و اختیار ساماندهی گذشته بانکی افراد را به خود آنها بازگرداند.
پاسخ به چند پرسش پرتکرار
سامانه حسام چیست؟
حسام سامانه متمرکز بانک مرکزی برای مشاهده حسابهای بانکی اشخاص حقیقی و ثبت درخواست بستن حسابهای مازاد بهصورت غیرحضوری است.
آیا حسام حسابهای اضافی را خودکار میبندد؟
خیر. صاحب حساب باید درخواست بستن را ثبت کند و بانک پس از بررسی موانع حقوقی، قضایی و تعهدات حساب درباره اجرای آن تصمیم میگیرد.
با داشتن بیش از ۱۰ حساب چه اتفاقی میافتد؟
حسابهای موجود خودکار بسته نمیشوند، اما افتتاح حساب تازه برای دارندگان بیش از ۱۰ حساب فعال یا فعال ـ مسدود، به تأیید واحد شناسایی مشتری بانک نیاز دارد.
سامانه حسام چه زمانی راهاندازی میشود؟
بانک مرکزی بنا دارد در شهریورماه از حسام رونمایی کند؛ زمان دقیق و نشانی رسمی سامانه هنوز اعلام نشده است.