نگاهي به يك دهه تلاش در خصوص بوميسازي سيستم عامل
ماني آشتياني : «راهاندازي و استفاده موفقيتآميز از سيستم عامل بومي زمين، بشدت به راهاندازي اجتماعات كاربري در كشور وابسته است.» اين جملات بخشي از اظهار نظرهاي، اميرحسين بروجرديان، مديركل مديريت و پشتيباني فني شبكه سازمان فناوري اطلاعات ايران، در خصوص طرح سيستم عامل بومي زمين است. طرحي كه از سال 90 با همكاري پژوهشگاه شوراي عالي فضاي مجازي و حمايت سازمان فناوري اطلاعات كليد راهاندازي آن زده شده است. طرحي كه برخي آن را ادامه دهنده راه نه چندان موفق فارسيسازي سيستم عامل لينوكس ميدانند كه حدود 10 سال پيش در كشور با همكاري مركز آيتي دانشگاه شريف راهاندازي و در حال حاضر نيز كسي در خصوص سرنوشت دقيق آن اطلاعي ندارد. اما اين روزها به نظر ميرسد مسئولان سازمان فناوري اطلاعات و پژوهشگاه شوراي عالي فضاي مجازي ميخواهند با استفاده از تجربيات فارسيسازي سيستمعامل لينوكس، طرح سيستمعامل بومي زمين را گسترش دهند. شايد در اين بين سوالي كه ذهن را به خودش مشغول كرده اين باشد كه چرا بايد يك سيستمعامل را بومي كرد؟ آيا همه كشورها از سيستمعامل بومي استفاده ميكنند؟ چرا با توجه به تجربههاي نه چندان موفق در فارسيسازي لينوكس، باز هم مسئولان كشور به سمت توليد يك سيستمعامل بومي ديگر رفتهاند؟ در اين گزارش سعي بر آن داريم براي اين سوالات پاسخي پيدا كنيم.
گوي وطني در ميدان زمين
با توجه به تجربيات نه چندان موفق كشور در فارسيسازي و به عبارتي بوميسازي يك سيستمعامل متنباز مانند لينوكس، مسئولان وزارت ارتباطات در دولت نهم تصميم به راهاندازي طرح ديگري در اين بخش با نام زمين (xamin) گرفتند. سيستمعامل بومي زمين با همكاري پژوهشگاه شوراي عالي فضاي مجازي و حمايت سازمان فناوري اطلاعات در سال 90، با هدف كمك به توسعه فناوري سيستم عامل در كشور راهاندازي شد.
براساس اظهارات مديران طرح سيستم عامل زمين، يكي از اصليترين محصولات اين طرح، سيستمعامل سرور زمين است كه با حمايت سازمان فناوري اطلاعات ايران از اواخر بهار ۹۰ آغاز شده و اواخر بهار ۹۱، نخستين دستاوردهاي خود را عرضه كرده است. به گفته اين مديران، براي طراحي اين سيستم عامل،يكي از شاخههاي توزيع لينوكس انتخاب شده است.
اميرحسين بروجرديان، مديركل مديريت و پشتيباني فني شبكه سازمان فناوري اطلاعات، در خصوص آخرين وضعيت اين طرح ميگويد: «نسخه آزمايشي اين سيستمعامل در شهريور ماه سال گذشته منتشر شد و تاكنون نيز با بهروز رسانيهايي همراه بوده است. در حال حاضر هم در تلاش هستيم تا سازمانها و دستگاههاي اجرايي كشور از نسخه سرور اين سيستمعامل به عنوان دوران گذر از ويندوز به زمين استفاده كنند.»
وي در پاسخ به اين سؤال كه چرا با وجود طرح فارسيسازي سيستم عامل لينوكس وزارت ارتباطات به سمت طرح ديگري در اين زمينه رفته است، ميگويد: «طرح سيستم عامل ملي يا لينوكس فارسي با يكسري اهداف ديگري پديد آمد كه در آن زمان نيز به اهداف فني خود رسيد اما مورد بهرهبرداري كاربران قرار نگرفت. همچنين اين طور هم نيست كه در طرح زمين از تجربيات لينوكس فارسي استفاده نكرده باشيم چرا كه در برخي از زير طرحهاي فني اين سيستمعامل از خروجيهاي طرح لينوكس فارسي استفاده شده است.»
وي با اشاره به ويژگيهاي سيستمعامل زمين ميافزايد: «به دليل تغييرات سريع فناوري، چندان منطقي نيست كه يك سيستم عامل مجزا را در كشور از نو طراحي و برنامهنويسي كنيم. بنابراين ما سيستم عامل متن بازي مانند لينوكس را مورد استفاده قرار داده و با ايجاد تغييراتي براساس نياز داخلي كشور آن را بومي كرديم.» به گفته وي اين تغييرات در بخش خط و زبان فارسي و اضافه شدن يك سري ارزش افزوده روي اين سيستم عامل شكل گرفته است.
استفاده از سيستمعاملهاي بومي در كشورهاي مختلفي مورد آزمايش و استفاده قرار گرفته است. براي مثال هماكنون كشورهايي مانند روسيه، تركيه، برزيل، آلمان و امريكا نيز از نسخه كاملاً سفارشي شده سيستم عامل متن باز در صنايع خود استفاده ميكنند. اما چه ضرورتي به استفاده از يك سيستم عامل بومي است؟ اميرحسين بروجرديان، در اين خصوص ميگويد: «مهمترين دليلي كه باعث ميشود كشورها از جمله ايران به سمت استفاده از سيستمعاملهاي بومي بروند حفظ امنيتشان است در واقع اكثر كشورهاي دنيا به دليل ناپايدار بودن سيستمعاملي مانند ويندوز به سمت استفاده از سيستمعاملهاي متن باز رفتهاند. در ايران هم ما به دليل پايان انحصار طلبي و وابستگي به محصولات كشورهاي خاص و همچنين حمايت از توليد ملي به سمت استفاده از سيستمعامل بومي رفتهايم.»
در حالي كه مسئولان سازمان فناوري اطلاعات تمام تلاش خود را براي توليد و گسترش استفاده از سيستم عامل بومي زمين به كار بستهاند بسياري از كارشناسان راهاندازي چنين طرحي را تنها هدر رفتن هزينه و زمان ميدانند. براي مثال احمد معتمد، كارشناس در حوزه نرمافزار با بيان اينكه يك سيستمعامل به خاطر استفاده از نرمافزارهاي جانبي خاصي كه برايش طراحي ميشود مورد استقبال قرار ميگيرد، ميگويد: «محبوبيت سيستم عاملي مانند ويندوز به خاطر خود سيستم عامل نيست بلكه به خاطر نرمافزارهايي است كه روي آن نصب ميشود. در واقع اين نرمافزارها هستند كه قابليت و قدرت يك سيستم عامل را افزايش ميدهد. در اين شرايط در حالي صحبت از سيستم عامل بومي مانند زمين ميشود كه هنوز هيچ نرمافزار قابل توجهي براي كار با آن در كشور توليد نشده است.»
اما مديركل مديريت و پشتيباني فني شبكه سازمان فناوري اطلاعات در پاسخ به اين انتقاد ميگويد: «لزوم گسترش استفاده از سيستم عامل زمين به حمايتهاي دولتي و تشكيل اجتماعات كاربري منوط خواهد شد. در واقع حضور متخصصان در اين اجتماعات كاربري براي به روزرساني ونگهداري اين سيستم عامل يك امر ضروري است تا اين سيستمعامل با موفقيت همراه شود. همچنين در بخش توليد نرمافزار براي اين سيستم عامل هم بعد از گسترش استفاده از آن، به دليل وجود نرمافزارهاي خاص متن باز در جهان به نظر نميآيد كه با مشكلي روبه رو شويم.
مصائب يك سيستمعامل
استفاده از سيستم عامل بومي و راهاندازي طرحي مخصوص در اين زمينه به يك يا دو سال گذشته ختم نميشود چرا كه تلاش براي بومي يا ملي كردن يك سيستمعامل در كشور، سابقه يك دهه را با خود به همراه دارد. حفظ امنيت اطلاعات كشور مخصوصا در مراكز دفاعي و تضمين آينده اقتصادي كشور در بازار نرمافزار و تلاش براي جلوگيري از وابستگي سيستمهاي حياتي كشور به يك سيستم عامل خارجي مانند ويندوز، باعث شد تا نخستين جرقهها براي ساخت يا طراحي يك سيستم عامل بومي در كشور زده شود. از آنجا كه سيستمعامل لينوكس به عنوان سيستم عامل ملي در اغلب كشورها به دليل ضريب امنيتي بالا، متن باز بودن، ارائه سرويسهاي بهتر نسبت به ويندوز و … مورد استفاده قرار ميگرفت، مسئولان دولتي ايران نيز، تصميم گرفتند با بوميسازي لينوكس، اين سيستمعامل را به عنوان سيستمعامل بومي در سازمانها و دستگاههاي اجرايي كشور انتخاب كنند.
طرح ملي فارسيسازي لينوكس با همكاري شوراي عالي انفورماتيك ايران و به رهبري مركز فناوري اطلاعات و ارتباطات پيشرفته دانشگاه صنعتي شريف در بهمن ماه سال 1379 كليد خورد. از اين تاريخ و به مدت 6 ماه بررسي امكان فارسيسازي لينوكس و لزوم و فايده آن شروع شد. در نهايت، اقدامهاي اوليه اين طرح از بهمن ماه سال 81 آغاز و وارد مراحل مطالعاتي شد. در راستاي اجراي اين طرح ملي دبيرخانه شوراي عالي انفورماتيك مسئوليت بررسي ابعاد مطالعاتي اين طرح را برعهده گرفت و مركز فناوري اطلاعات و ارتباطات پيشرفته شريف نيز مسئوليت ايجاد يك سيستم مديريت فني را عهده دار شد. پس از انعقاد قراردادي ميان اين دو مركز مقرر شد تا اين طرح به صورت جدي عملياتي شود.
در آن زمان و براساس اظهارات مجيد صيدي، مدير وقت طرح فارسيسازي لينوكس، 4 ميليارد تومان بودجه براي اين طرح در نظر گرفته شد و قرار بود اين طرح تا پايان سال 1384 جايگزين سيستم عامل «ويندوز» شود. به هرحال در حالي كه قرار بود اين سيستمعامل به صورت رسمي در سال 84 جايگزين سيستمعامل ويندوز شود، اما مسئولان طرح تا سال 86 مشغول حل كردن مشكل فارسيسازي در سيستمعامل لينوكس بودند.
براي اجراي اين طرح، همايشهاي مختلفي برگزار و حتي كتابهايي نيز منتشر شد. اما صرف هزينههاي بالا براي لينوكس فارسي و نداشتن خروجي مشخص از آن، در نهايت باعث شد انتقادهايي نسبت به اين طرح مطرح شود. برخي نيز با مخالفت جدي با راهاندازي لينوكس فارسي به عنوان سيستم عامل ملي، از صرف هزينههاي ميلياردي براي اين طرح بسيار انتقاد كردند. با اين حال طرح سيستم عامل ملي يا به عبارتي لينوكس فارسي ساز شده سرانجام توليد و نسخههاي مختلف آن نيز در دسترس كاربران ايراني قرار گرفت. اما اين طرح با استقبال اين گروه مواجه نشد. بسياري از كارشناسان عدم فرهنگسازي و تبليغ مناسب براي اين طرح و در نهايت بياطلاعي كاربران از اين سيستم عامل را بخشي از دلايل شكست طرح فارسيسازي سيستم عامل لينوكس ميدانند. به هرحال با توجه به تجربياتي كه در مسير راهاندازي لينوكس فارسي در كشور به وجود آمد اينك بايد در انتظار ماند و ديد كه آيا مسئولان طرح زمين از اين تجربهها براي پيشبرد بهتر طرح استفاده خواهند كرد يا اينكه «زمين» نيز عاقبت به سرنوشت «لينوكس فارسي» دچار ميشود.