ربات‌های همراه هوش مصنوعی همیشه در دسترس‌اند، هرگز قضاوت نمی‌کنند و خسته نمی‌شوند؛ این ویژگی‌ها برای کسانی که با تنهایی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بسیار جذاب است؛ اما پژوهش جدید دانشگاه آلتو نشان می‌دهد که در بلندمدت، تکیه بر این ربات‌ها کاربران را از روابط انسانی دور می‌کند و نشانه‌های افسردگی و تنهایی را در آن‌ها افزایش می‌دهد.

وبگاه تِک‌اِکسپلور در گزارشی آورده است:

ربات‌های همراه هوش مصنوعی برای افرادی که احساس تنهایی می‌کنند، بسیار جذاب به نظر می‌رسند؛ زیرا هیچ‌وقت خسته نمی‌شوند، قضاوت نمی‌کنند و هیچ انتظاری ندارند؛ اما پژوهش جدید دانشگاه آلتو در فنلاند نشان می‌دهد که این رابطه در درازمدت می‌تواند آسیب‌زا باشد.

این مطالعه به مدت دو سال روی کاربران انجام شده و داده‌های وبگاه اجتماعی رِدیت (Reddit) را با مصاحبه‌های عمیق ترکیب کرده است. نتایج این پژوهش که در کنفرانس پیشرو تعامل انسان و رایانه (CHI ۲۰۲۶) در بارسلونا ارائه خواهد شد، نشان می‌دهد همراهان هوش مصنوعی از کاربران حمایت می‌کنند، اما استفاده از آن‌ها با نشانه‌های بیشتری از پریشانی، افسردگی و حتی افکار خودکشی در نوشته‌های برخط کاربران همراه است.

یک تناقض عجیب

طلایه آل داوود (Talayeh Aledavood)، استاد دانشگاه آلتو، می‌گوید: یک تناقض جالب را کشف کردیم: از یک سو، همراهان هوش مصنوعی حمایت بی‌قیدوشرط و همیشگی ارائه می‌دهند که برای افرادی که در روابط اجتماعی مشکل دارند، بسیار جذاب است؛ از سوی دیگر، این فناوری به‌آرامی هزینه روابط انسانی را افزایش می‌دهد. روابط واقعی آشفته، پیش‌بینی‌ناپذیر و نیازمند تلاش هستند؛ در نتیجه به‌مرور زمان، کاربران دست از تلاش برای برقراری ارتباط با دیگران برمی‌دارند.

مطالعه روی ربات محبوب رپلیکا

این پژوهش روی رباتی به نام رپلیکا (Replika) متمرکز شده که به‌عنوان دوست مجازی، مربی یا حتی شریک عاطفی طراحی شده است. پژوهشگران فعالیت حدود ۲ هزار کاربر ربات رپلیکا در وبگاه ردیت را تحلیل کردند و زبان نوشتاری این کاربران را یک سال قبل و یک سال پس از شروع استفاده از این ربات مقایسه نمودند.

نتایج تصویری دوگانه‌ را به نمایش می‌گذاشت:

از یک سو، نوشته‌های کاربران بیشتر و بیشتر حول محور روابطشان می‌چرخید؛
از سوی دیگر، این نوشته‌ها در مقایسه با نوشته‌های افرادی که از این ربات استفاده نمی‌کردند دارای نشانه‌های بیشتری از تنهایی، افسردگی و حتی افکار خودکشی بودند.

چرا مردم به سمت ربات‌ها می‌روند؟

پژوهشگران با ۱۸ کاربر فعال نیز مصاحبه کردند. بیشتر آن‌ها اظهار کردند که در دوره‌های تنهایی، غم و اندوه یا پس از شکست در روابط عاطفی به سراغ این ربات‌ها رفته‌اند.

یونهائو یوان (Yunhao Yuan)، پژوهشگر دانشگاه آلتو، توضیح می‌دهد: بر اساس مصاحبه‌ها، رابطه کاربران با این ربات‌ها شبیه مراحل آشنای روابط نزدیک انسانی است. وابستگی عاطفی به‌تدریج عمیق‌تر می‌شود.

برای بسیاری از کاربران، این چت‌بات به مکانی امن برای رازگویی، دریافت تأیید عاطفی و تمرین مکالمات دشوار قبل از انجام آن‌ها در دنیای واقعی، تبدیل شده بود.

هشدار مهم: نمی‌دانیم این فناوری با ما چه می‌کند

پژوهشگران تأکید می‌کنند که این یافته‌ها پاسخ قطعی درباره مفید یا مضربودن ربات‌های همراه ارائه نمی‌دهد؛ اما نشان می‌دهد که اثرات آن به‌شدت به شرایط و نحوه استفاده بستگی دارد. آل داوود هشدار می‌دهد: کاربران نباید کورکورانه فرض کنند آنچه حالا به آن‌ها احساس خوبی می‌دهد، در طولانی‌مدت هم برایشان مفید است.

وی می‌گوید: فناوری‌هایی مانند چت‌جی‌پی‌تی و رپلیکا و سامانه‌های مشابه، به‌سرعت در حال پیشرفت هستند و کاربران نباید فقط جنبه‌های مثبت و هیجان‌انگیز آن‌ها را ببینند.

این پژوهشگر در پایان تأکید می‌کند: الان می‌فهمیم که درباره رسانه‌های اجتماعی مرتکب چه خطایی شدیم: آن‌ها را بدون فکر پذیرفتیم. در استفاده از هوش مصنوعی باید عاقلانه و با احتیاط عمل کنیم. واقعیت این است که هنوز نمی‌دانیم این فناوری با ما چه می‌کند.