تهدید حذف دائمی هویت دیجیتال کاربران ایرانی/ اینستاگرام، تلگرام، واتساپ و گوگل چه زمان حساب کاربران را حذف میکنند؟
سیاست جدید پلتفرمهای بزرگ جهان برای حذف خودکار حسابهای کاربری راکد، به دلیل فیلترینگ شدید و اختلال در دریافت پیامکهای فعالسازی، به تهدیدی جدی برای نابودی دائمی اطلاعات و سرمایههای دیجیتال کاربران ایرانی تبدیل شده است.
در ساختار کلان حاکمیت اینترنت، پلتفرمهای بینالمللی به طور فزایندهای به سمت اتخاذ سیاستهای انقباضی در خصوص نگهداری دادههای کاربران حرکت میکنند. این رویکرد که اساساً ریشه در قوانین بینالمللی حفاظت از دادهها، بهینهسازی هزینههای نگهداری زیرساخت و ارتقای امنیت سایبری دارد، به دنبال حذف حسابهای کاربری است که برای مدت مشخصی غیرفعال ماندهاند. از منظر پلتفرمها، حسابهای رهاشده و راکد، اهداف مطلوبی برای مهاجمان سایبری به شمار میروند؛ چرا که این حسابها معمولاً فاقد پروتکلهای امنیتی روزآمد نظیر تایید هویت دو مرحلهای هستند و نظارتی بر آنها وجود ندارد.
با این حال، تلاقی این سیاستهای جهانی با زیستبوم اینترنت در ایران، بحرانی ناخواسته و مخاطرهآمیز را برای کاربران ایرانی رقم زده است. در کشور ما، دسترسی به شبکه جهانی اینترنت همواره تحت الشعاع تهدیدهایی چون قطع سراسری، فیلترینگ شدید، کنترلهای دولتی و ایجاد شبکه ملی اطلاعات قرار دارد، و قطع ناگهانی ارتباط میتواند کاربران را به صورت ناخواسته و اجباری وارد فاز «غیرفعال بودن» کند. این انقطاع، تایمرهای حذف خودکار پلتفرمها را فعال ساخته و سرمایههای دیجیتال، کانالهای ارتباطی و اطلاعات حیاتی کاربران ایرانی را با تهدید جدی حذف دائمی مواجه میسازد.
جدول زیر، مقایسهای جامع از سیاستهای پلتفرمهای پیشرو ارائه میدهد:
سیاستهای حاکم بر حسابهای گوگل
شرکت گوگل از دسامبر سال ۲۰۲۳ اجرای سیاست جدید حسابهای غیرفعال را به طور جدی آغاز نمود. هدف اساسی از این اقدام، محافظت از لایه امنیتی کاربران اعلام شده است؛ زیرا حسابهای رهاشده بسیار فراتر از حسابهای فعال در معرض آسیبپذیریهایی چون عدم وجود تایید هویت دو مرحلهای و استفاده از گذرواژههای فاششده هستند.
بر اساس این مقررات، در صورتی که یک حساب شخصی گوگل به مدت دو سال بدون فعالیت بماند، گوگل این حق را برای خود محفوظ میدارد که حساب کاربری و تمامی محتوا و دادههای درون آن را در بسترهای مختلف شامل جیمیل، گوگل درایو، گوگل فوتوز و اسناد متنی به طور کامل حذف کند. این سیاست به طور خودکار شامل حسابهای سازمانی، مدارس یا دانشگاهها نمیشود و برای آنها ضوابط مدیریتی مجزایی حاکم است.
نکته حائز اهمیت در پلتفرم گوگل این است که فرآیند حذف بسیار تدریجی بوده و با هشدارهای متعددی همراه است. گوگل موظف است حداقل از ۸ ماه قبل از اقدام به حذف، هشدارهای پیاپی را به آدرس ایمیل اصلی و آدرس ایمیل پشتیبان (Recovery Email) ارسال کند.
علاوه بر این، چنانچه یک حساب کاربری دارای ویدیوهای منتشرشده در یوتیوب باشد، یا کامنتهای فعالی در این پلتفرم ثبت کرده باشد، از فرآیند حذف خودکار مستثنی خواهد بود تا آرشیو عمومی محتوا آسیب نبیند. همچنین گوگل ابزاری کاربردی تحت عنوان «مدیریت حساب غیرفعال» (Inactive Account Manager) ارائه میدهد که به کاربر اجازه میدهد از قبل مشخص کند در صورت عدم فعالیت حساب برای دورهای خاص (مثلاً ۳، ۶ یا ۱۲ ماه)، دادهها با چه کسانی به اشتراک گذاشته شوند یا در چه زمانی حساب به طور کامل و خودکار نابود گردد.
سیاستهای حاکم بر پیامرسانهای تلگرام و واتساپ
تلگرام از دیرباز به عنوان پلتفرمی با محدودیتهای ذخیرهسازی داده شناخته میشد و سیاست «خودتخریبی حساب کاربری» (Self-Destruct) را برای بهینهسازی فضا و امنیت سرورهای خود پیادهسازی کرده است. به طور پیشفرض، اگر کاربری به مدت ۶ ماه آنلاین نشود، تلگرام به صورت کاملاً خودکار حساب او را به همراه تمامی گروهها، کانالها، فایلهای ابری ذخیرهشده و لیست مخاطبین حذف فیزیکی میکند. کاربر میتواند این زمانبندی را در بخش حریم خصوصی تنظیمات تلگرام به دورههای کوتاهتر نظیر ۱ یا ۳ ماه، یا حداکثر ۱ سال تغییر دهد. پس از انقضای این مهلت و رخ دادن پاکسازی، بازیابی اطلاعات به هیچ وجه ممکن نبوده و ثبتنام مجدد با همان شماره تلفن، یک حساب کاملاً سفید و بدون پیشینه ایجاد خواهد کرد.
در نقطه مقابل، واتساپ سیاست انقباضیتری را اعمال میکند. این پلتفرم تحت مالکیت شرکت متا، دوره رکود حسابها را به ۱۲۰ روز محدود کرده است. اگر نرمافزار واتساپ روی دستگاه اصلی کاربر به مدت ۱۲۰ روز متوالی نتواند به اینترنت متصل شده و با سرورهای پلتفرم همگامسازی شود، حساب کاربری غیرفعال تلقی شده و به طور دائمی حذف میگردد.
شایان ذکر است که حذف نرمافزار از روی گوشی بدون استفاده از گزینه درونبرنامهای «Delete My Account»، مانع از اجرای این فرآیند خودکار نخواهد شد و پس از انقضای مهلت ۱۲۰ روزه، تمامی اطلاعات، فایلهای پشتیبان ابری روی گوگل درایو یا آیکلود و سوابق پیامها برای همیشه نابود میشوند.
محدودیتهای ساختاری و اعمال کنترلهای حکومتی بر اینترنت در کشور ما، فراتر از جنبههای مرسوم فیلترینگ، تهدیدهای مستقیمی را متوجه پایداری حسابهای کاربری و امنیت اطلاعات شهروندان میسازد.
تجربه قطع سراسری اینترنت بینالملل و تبدیل ناگهانی شبکه به اینترانت ملی، نشان داد که دسترسی کاربران ایرانی به پلتفرمهای جهانی میتواند برای هفتهها یا ماهها به طور کامل قطع شود. در چنین سناریویی، کاربران بدون خواست خود، از اتصال به پلتفرمهای بینالمللی محروم میشوند. این انقطاع اجباری، تایمرهای حساس پلتفرمها (به ویژه محدودیت ۱۲۰ روزه واتساپ یا بازههای انتخابی کوتاه در تلگرام) را فعال میکند. در صورتی که دوره قطع اینترنت طولانی شود، درصد بالایی از کاربران با حذف ناگهانی و دائمی پایگاههای داده، شبکههای ارتباطی، کسبوکارهای مجازی و اطلاعات هویتی خود مواجه خواهند شد، بدون آنکه ابزار یا دسترسی فنی برای خنثیسازی آن داشته باشند.
یکی از جدیترین چالشهای فنی جاری در کشور، مسدودسازی هدفمند پیامکهای حاوی کدهای فعالسازی و تایید هویت دو مرحلهای توسط اپراتورهای مخابراتی داخلی است. شواهد متعددی نشان میدهند که کدهای تایید هویت پیامکی پلتفرمهایی نظیر تلگرام، ایکس (توییتر)، سیگنال و حتی سیستمهای ورود گوگل به طور گسترده فیلتر میشوند و به دست کاربران داخل کشور نمیرسند. این چالش زمانی به یک بحران تبدیل میشود که کاربر به هر دلیلی (نظیر ارتقای سختافزار، ریست کارخانه یا خروج ناخواسته از حساب) از اکانت خود خارج شده باشد. در این حالت، به علت عدم امکان دریافت کد پیامکی، کاربر به طور کامل پشت سد ورود باقی میماند و با گذشت زمان، حساب وی در ردیف حسابهای غیرفعال قرار گرفته و سرانجام به طور خودکار حذف میشود.
سیاستهای ناظر بر پاکسازی حسابهای راکد و غیرفعال در پلتفرمهای بینالمللی، پدیدآورنده یک پارادوکس امنیتی برای جوامع تحت محدودیتهای شدید اینترنتی نظیر ایران است. پلتفرمها برای بالا بردن استانداردهای حفاظتی کاربران خود دست به پاکسازی حسابهای غیرفعال میزنند؛ اما همین ابزار حفاظتی در جغرافیای سیاسی ایران، به دلیل قطع اینترنت و انسداد فیلترینگ پیامکی، به ابزاری غیرمستقیم برای حذف هویت دیجیتال و تاریخچه ارتباطات شهروندان و فعالان تبدیل میشود.