بازار فیلترشکنها زیر ذرهبین/ پولهای فیلترینگ به جیب چه کسانی میرود؟
هر بار که یک سرویس اینترنتی در ایران فیلتر میشود، تنها دسترسی کاربران محدود نمیشود؛ همزمان یک زنجیره اقتصادی جدید شکل میگیرد. از فروش VPN و سرورهای واسط گرفته تا افزایش هزینه شرکتها، مهاجرت نیروی متخصص و رونق برخی پلتفرمهای داخلی، فیلترینگ طی سالهای اخیر به بازاری چندوجهی تبدیل شده است؛ بازاری که در آن برخی بازیگران سود میبرند و بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال هزینه آن را پرداخت میکند.
بر اساس اظهارات رسمی سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، نرخ استفاده از ابزارهای عبور از فیلترینگ در میان کاربران اینترنت ایران به ۸۳ درصد رسیده است. با توجه به اینکه جمعیت کاربران اینترنت کشور بین ۷۳ تا ۷۵ میلیون نفر برآورد میشود، این آمار نشان میدهد که حدود ۶۰ تا ۶۲ میلیون ایرانی برای دسترسی به بخشی از خدمات اینترنتی از VPN یا سایر ابزارهای مشابه استفاده میکنند.
این یعنی تعداد کاربران فیلترشکن در ایران از جمعیت بسیاری از کشورهای توسعهیافته مانند کره جنوبی، اسپانیا یا ایتالیا نیز بیشتر است.
بازاری که ماهانه نزدیک به ۳.۸ همت گردش مالی دارد
مهمترین اثر اقتصادی فیلترینگ، شکلگیری بازار فروش VPN است. اگرچه این بازار به دلیل ماهیت غیررسمی خود آمار شفافی ندارد، اما بر اساس برآوردهای منتشرشده، در شرایط فعلی حدود ۳۰ درصد کاربران اینترنت از نسخههای پولی ابزارهای عبور از فیلترینگ استفاده میکنند؛ یعنی نزدیک به ۲۲ میلیون نفر. با در نظر گرفتن میانگین ۱۷۰ هزار تومان برای هر اشتراک ماهانه، گردش مالی این بازار به حدود ۱۲۵ میلیارد تومان در روز و نزدیک به ۳ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان در ماه (حدود ۳.۷ همت) میرسد.
به بیان دیگر، کاربران ایرانی سالانه دهها هزار میلیارد تومان برای دسترسی به اینترنت بدون محدودیت هزینه میکنند؛ بازاری که بخش زیادی از آن خارج از هرگونه نظارت مالیاتی یا آماری فعالیت میکند.
فیلترینگ فقط VPN نمیفروشد؛ مصرف اینترنت را هم افزایش میدهد
هزینه اقتصادی فیلترینگ تنها به خرید اشتراک VPN محدود نمیشود.
کارشناسان فناوری اطلاعات معتقدند استفاده مداوم از VPN باعث میشود بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از ترافیک اینترنت کاربران صرف فرآیند رمزنگاری و انتقال داده شود؛ مصرفی که در حالت عادی وجود نداشت. در عمل، روشن بودن دائمی VPN باعث میشود کاربران برای انجام همان فعالیتهای روزمره، حجم اینترنت بیشتری مصرف کنند و هزینه بالاتری بپردازند.
همین موضوع یکی از دلایل بالاتر بودن مصرف اینترنت همراه در ایران نسبت به میانگین جهانی عنوان میشود. طبق آمار اپراتورها، متوسط مصرف ماهانه اینترنت همراه در ایران به ۱۶ تا ۱۸ گیگابایت رسیده؛ در حالی که میانگین جهانی حدود ۱۵ گیگابایت است.
آیا پلتفرمهای داخلی برنده شدند؟
یکی از اهداف اعلامشده فیلترینگ، افزایش سهم پیامرسانها و شبکههای اجتماعی داخلی بود. هرچند برخی پلتفرمهای بومی در مقاطع مختلف رشد نصب و افزایش کاربران را تجربه کردند، اما آمارهای رسمی و نظرسنجیها نشان میدهد بخش بزرگی از کاربران همچنان از پلتفرمهای خارجی استفاده میکنند و تنها مسیر دسترسی آنها تغییر کرده است.
در نتیجه، بسیاری از کارشناسان معتقدند افزایش تعداد نصب، الزاماً به معنای موفقیت اقتصادی پایدار یا مهاجرت واقعی کاربران به خدمات داخلی نیست.
در مقابل، اقتصاد دیجیتال بیشترین هزینه را پرداخت کرده است. فروشگاههای اینترنتی با کاهش فروش روبهرو شدهاند، تولیدکنندگان محتوا بخشی از درآمد خود را از دست دادهاند، هزینه تبلیغات افزایش یافته و بسیاری از شرکتها برای حفظ ارتباط با مشتریان خارجی مجبور به پرداخت هزینههای اضافی شدهاند.
از سوی دیگر، توسعهدهندگان نرمافزار و شرکتهای فناوری نیز برای دسترسی به ابزارهای بینالمللی، مخازن کد، سرویسهای ابری و پلتفرمهای توسعه نرمافزار ناچار به استفاده از VPN و ابزارهای جایگزین هستند؛ موضوعی که هزینه تولید را افزایش داده و بهرهوری را کاهش میدهد.
هزینهای که در هیچ آماری دیده نمیشود
بخش مهمی از هزینه فیلترینگ اصلاً در گزارشهای اقتصادی ثبت نمیشود. بسیاری از شرکتها مجبور شدهاند VPN سازمانی تهیه کنند، چند مسیر اینترنتی مختلف در اختیار داشته باشند، ابزارهای جایگزین خریداری کنند و زمان بیشتری برای انجام سادهترین فعالیتهای روزمره صرف کنند.
این هزینههای پنهان اگرچه در آمارهای رسمی دیده نمیشوند، اما در نهایت بهرهوری نیروی کار و سرعت فعالیت اقتصاد دیجیتال را کاهش میدهند.
فعالان حوزه فناوری میگویند محدودیت دسترسی به سرویسها و ابزارهای بینالمللی، همکاری با شرکتهای خارجی را دشوارتر کرده و انگیزه بخشی از متخصصان برای مهاجرت را افزایش داده است. البته کارشناسان تأکید میکنند مهاجرت نیروی انسانی پدیدهای چندعاملی است و نمیتوان آن را تنها به فیلترینگ نسبت داد، اما محدودیتهای اینترنتی یکی از عوامل اثرگذار در این روند محسوب میشود.
شاید مهمترین ویژگی اقتصاد فیلترینگ، نبود شفافیت باشد
مشخص نیست چه کسانی بازیگران اصلی بازار فروش VPN هستند، سهم فروشندگان داخلی، واسطهها و شرکتهای خارجی از این گردش مالی چند هزار میلیارد تومانی چقدر است. در چنین شرایطی، حتی برآورد ارزش این بازار نیز در گزارشهای مختلف با اختلاف قابل توجهی همراه است.
دادههای موجود نشان میدهد فیلترینگ تنها به محدودسازی دسترسی کاربران ختم نشده، بلکه زنجیرهای از هزینهها و منافع اقتصادی ایجاد کرده است. از یک سو، بازاری چند هزار میلیارد تومانی برای فروش ابزارهای عبور از محدودیت و خدمات زیرساختی شکل گرفته و از سوی دیگر، کاربران، کسبوکارها و اقتصاد دیجیتال با افزایش هزینه، افت بهرهوری و از دست رفتن بخشی از فرصتهای اقتصادی روبهرو شدهاند. در عین حال، به دلیل نبود آمار رسمی و شفاف، هنوز پاسخ روشنی برای این پرسش وجود ندارد که چه کسانی بیشترین سهم را از «اقتصاد پنهان فیلترینگ» میبرند و این چرخه مالی دقیقاً چگونه توزیع میشود.