سال‌هاست شرکت‌های بزرگ فناوری هر بار که با انتقاد درباره آسیب‌های شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان کودکان و نوجوانان روبه‌رو می‌شوند، از مجموعه‌ای از ابزارهای جدید ایمنی رونمایی می‌کنند؛ از محدودیت در ارسال پیام، هشدار هنگام انتشار محتوای توهین‌آمیز و یادآوری زمان استفاده گرفته تا محدود کردن دسترسی به محتوای حساس. اما یک پژوهش تازه نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از این قابلیت‌ها یا آن‌طور که شرکت‌ها وعده داده‌اند عمل نمی‌کنند یا آن‌قدر پنهان و پیچیده هستند که کاربران نوجوان عملاً هیچ‌وقت از آنها استفاده نمی‌کنند.

پژوهشگران «مرکز تحقیقات ایمنی سایبری» (Cybersafety Research Center) وابسته به دانشگاه نیویورک و دانشگاه نورث‌ایسترن، ۸۶ قابلیت ایمنی نوجوانان را در چهار شبکه اجتماعی تیک‌تاک (TikTok)، اینستاگرام (Instagram)، اسنپ‌چت (Snapchat) و یوتیوب (YouTube) بررسی کردند. هدف آنها این بود که ببینند آیا این قابلیت‌ها همان‌طور که در توضیحات رسمی شرکت‌ها آمده، واقعاً کار می‌کنند و آیا یک نوجوان عادی می‌تواند به سادگی آنها را پیدا کرده و از آنها استفاده کند یا خیر. نتیجه چندان امیدوارکننده نبود؛ تنها ۳۵ قابلیت، یعنی کمی بیش از ۴۰ درصد، هر دو شرط را با موفقیت پشت سر گذاشتند و بیش از نیمی از ابزارهای ایمنی شکست خوردند.

ابزارهایی که یا پیدا نمی‌شوند یا کار نمی‌کنند
محققان برای انجام این آزمایش دو گروه حساب کاربری ساختند؛ یک گروه با سن کمتر از ۱۸ سال و گروه دیگر با سن بالای ۲۵ سال. آنها تلاش کردند شبکه‌های اجتماعی را دقیقاً مانند یک نوجوان معمولی استفاده کنند، محدودیت‌ها را دور بزنند و همچنین بررسی کنند آیا یک کاربر بزرگسال می‌تواند برخلاف وعده شرکت‌ها با نوجوانان ارتباط برقرار کند یا نه.

در این پژوهش، قابلیت‌ها در سه دسته ناموفق قرار گرفتند: ابزارهایی که در منوها و تنظیمات پنهان شده بودند و پیدا کردن آنها دشوار بود؛ ابزارهایی که اساساً عملکرد وعده داده‌شده را نداشتند؛ و قابلیت‌هایی که اصلاً فعال نمی‌شدند، حتی زمانی که پژوهشگران عمداً شرایط فعال شدن آنها را ایجاد می‌کردند.

یکی از نمونه‌های قابل توجه مربوط به اینستاگرام بود. متا پیش‌تر اعلام کرده بود اگر نوجوانی بخواهد نظری توهین‌آمیز یا آزاردهنده منتشر کند، اینستاگرام با نمایش پیامی از او می‌خواهد پیش از ارسال، دوباره درباره نظرش فکر کند. اما پژوهشگران هنگام انتشار کامنت‌هایی شامل ناسزا یا عباراتی مانند «هیچ‌کس تو را دوست ندارد»، موفق نشدند این هشدار را فعال کنند. متا در پاسخ گفت این قابلیت در همه شرایط نمایش داده نمی‌شود و اگر دو کاربر یکدیگر را دنبال کنند، ممکن است این پیام ظاهر نشود.

جست‌وجوی محتوای خطرناک همچنان آسان است
یکی دیگر از یافته‌های مهم گزارش، عملکرد ضعیف سیستم‌های جلوگیری از دسترسی کودکان به محتوای آسیب‌زا بود.

در تیک‌تاک، حساب‌های کاربری نوجوان پس از جست‌وجوی موضوعاتی مانند اختلالات خوردن یا خودآزاری، همچنان با پیشنهادهایی مانند «چگونه وانمود کنیم غذا می‌خوریم» یا «تیغ اصلاح روی پوست» روبه‌رو شدند. در اینستاگرام نیز هنگام تایپ عبارت «اختلال خوردن»، موتور جست‌وجو خودکار، شکل‌های غلط املایی همان عبارت را پیشنهاد می‌داد؛ عباراتی که می‌توانستند محدودیت‌های محتوایی را دور بزنند. پژوهشگران می‌گویند همین روش در اسنپ‌چت نیز امکان دسترسی به محتوای محدودشده را فراهم می‌کرد.

تیک‌تاک در پاسخ اعلام کرد حساب‌های نوجوانان به‌طور پیش‌فرض با بیش از ۵۰ قابلیت ایمنی فعال ایجاد می‌شوند و بررسی داخلی این شرکت نشان می‌دهد همه این قابلیت‌ها مطابق انتظار عمل می‌کنند. این شرکت همچنین اعلام کرد آماده است نحوه عملکرد این ابزارها را برای نویسندگان گزارش توضیح دهد.

پیام‌رسانی با نوجوانان؛ محدودیت‌هایی که دور زده می‌شوند
گزارش همچنین به یکی از حساس‌ترین موضوعات یعنی ارتباط کاربران بزرگسال با نوجوانان پرداخته است.

در اسنپ‌چت، پژوهشگران توانستند از طریق یک حساب کاربری بزرگسال، حساب نوجوان را پیدا کرده، درخواست دوستی ارسال کنند و پس از پذیرش درخواست، بدون هیچ هشدار یا محدودیتی پیام‌های قبلی را در اختیار نوجوان قرار دهند.

در اینستاگرام نیز اگرچه یک کاربر بزرگسال نمی‌تواند آغازگر گفت‌وگو با نوجوانی باشد که او را دنبال نمی‌کند، اما اگر نوجوان ابتدا پیام ارسال کند، بزرگسال بدون هیچ محدودیتی قادر به ادامه مکالمه خواهد بود. متا این رفتار را نقص نمی‌داند و می‌گوید اگر نوجوان آغازکننده ارتباط باشد، این یعنی خودش تمایل به برقراری ارتباط داشته و قابلیت دقیقاً مطابق طراحی عمل کرده است.

یادآوری استراحت؛ دکمه‌ای که به‌راحتی نادیده گرفته می‌شود
اینستاگرام، یوتیوب و تیک‌تاک همگی قابلیتی دارند که پس از مدتی استفاده مداوم، از کاربر می‌خواهند استراحت کند. اما پژوهشگران می‌گویند در هر سه پلتفرم تنها با لمس گزینه‌ای مانند «بعداً یادآوری کن» یا «تعویق»، کاربر می‌تواند بلافاصله به ادامه مرور محتوا بازگردد؛ موضوعی که عملاً اثربخشی این ابزار را زیر سؤال می‌برد. متا و یوتیوب در پاسخ تأکید کرده‌اند اگر محدودیت زمانی از طریق ابزارهای کنترل والدین تنظیم شده باشد، نوجوان دیگر امکان نادیده گرفتن آن را نخواهد داشت.

در میان چهار شبکه اجتماعی بررسی‌شده، اسنپ‌چت با نرخ شکست ۷۳ درصدی ضعیف‌ترین عملکرد را ثبت کرد. پس از آن اینستاگرام با ۶۶ درصد، یوتیوب با ۵۵ درصد و تیک‌تاک با ۵۰ درصد قرار گرفتند.

همه چیز هم شکست نبود
پژوهشگران تأکید می‌کنند همه قابلیت‌ها ناکارآمد نیستند. برای مثال، اگر کودک زیر ۱۳ سال بخواهد در تیک‌تاک حساب کاربری ایجاد کند، به نسخه‌ای ویژه هدایت می‌شود که امکان جست‌وجو، ارسال پیام و بسیاری از قابلیت‌های پرخطر را ندارد. همچنین حساب‌های کاربری نوجوانان در اینستاگرام به‌صورت پیش‌فرض خصوصی (Private) ایجاد می‌شوند؛ اقدامی که به گفته محققان می‌تواند احتمال حفظ حریم خصوصی را افزایش دهد.

نویسندگان گزارش در پایان تأکید می‌کنند تجربه این پژوهش نشان می‌دهد طراحی ابزارهای مؤثر برای محافظت از کودکان کاملاً ممکن است، اما بسیاری از شبکه‌های اجتماعی به جای کاهش ریشه‌ای خطر، تنها تلاش کرده‌اند با افزودن چند قابلیت نمایشی، تجربه‌ای ذاتاً پرخطر را اندکی کنترل کنند. به اعتقاد آنها، حفاظت از کودکان در فضای مجازی زمانی محقق می‌شود که ایمنی، بخشی از طراحی اصلی پلتفرم باشد؛ نه گزینه‌ای که در لایه‌های مختلف تنظیمات پنهان شده یا به‌سادگی بتوان از کنار آن عبور کرد.