به مناسبت روز جهانی وب قصد داریم با کارن اسپارک جونز، زنی پیشگام در علوم رایانه که با ترکیب آمار و زبان‌شناسی، راه را برای توسعه موتورهای جست‌وجو هموار کرد و از حامیان حضور زنان در این حوزه بود، آشنا شویم.

در زمانی که بیشتر دانشمندان تلاش می‌کردند انسان‌ها را وادار کنند با استفاده از کد با رایانه‌ها صحبت کنند، کارن اسپارک جونز در عوض به رایانه‌ها آموخت که زبان انسان را درک کنند. او با این کار، فناوری‌ای را پایه‌گذاری کرد که زیربنای موتورهای جست‌وجویی مانند گوگل شد.

کارن اسپارک جونز، دانشمند علوم رایانه بریتانیایی متولد سال ۱۹۳۵ است. او زنی است که پشت مفهوم فراوانی معکوس اسناد و وزن‌دهی به شاخص‌ها قرار دارد که اصولی هستند که زیربنای موتورهای جستجوی مدرن، از جمله نزدیک به ۳.۵ میلیارد جستجوی روزانه گوگل را شکل می‌دهند!

کارن آیدا بولث اسپارک جونز در هادرزفیلد، بریتانیا، از مادری نروژی که در طول جنگ جهانی دوم به انگلستان گریخته بود، متولد شد. پس از گذراندن دوره گرامر، اخذ مدرک تاریخ از کالج گیرتون کمبریج و مدتی معلمی، به علوم رایانه روی آورد. او در ابتدا مجذوب کار همسرش در واحد تحقیقات زبان کمبریج شد جایی که بعدها اولین سمت تحقیقاتی خود را به دست آورد و سپس در سال ۱۹۷۴ به آزمایشگاه رایانه دانشگاه کمبریج پیوست. از سال ۱۹۹۹، او سمت استاد رایانه و اطلاعات را بر عهده داشت.

در زمانی که اکثر دانشمندان در تلاش بودند تا مردم را وادار کنند تا از کد برای صحبت با رایانه‌ها استفاده کنند، اسپارک جونز مصمم بود به رایانه‌ها یاد دهد که ما را درک کنند. او که مجذوب پردازش زبان طبیعی (NLP) و بازیابی اطلاعات بود، می‌خواست رایانه‌ای را برنامه‌ریزی کند تا کلماتی که می‌توانند معانی زیادی داشته باشند، درک کند. بنابراین، او کار دشوار برنامه‌نویسی یک فرهنگ لغت عظیم را آغاز کرد و این آغاز «پردازش زبان طبیعی» به شکلی بود که امروزه می‌شناسیم.

تا دهه ۱۹۷۰، او با ترکیب آمار با زبان‌شناسی، فرمول‌هایی را ایجاد کرد که اصول چگونگی تفسیر روابط بین کلمات توسط رایانه‌ها را در بر می‌گرفت. امروزه، این اصول در قلب هر موتور جستجوی مدرنی قرار دارند.

اسپارک جونز که برنامه‌نویسی خودآموخته با تمرکز بر پردازش زبان طبیعی بود و از زنان فعال در این حوزه حمایت می‌کرد، دهه‌ها پیش از آنکه سیلیکون‌ولی به پیامدهای اجتماعی فناوری بیندیشد، نسبت به خطرات سپردن هدایت فناوری به دانشمندان علوم رایانه‌ای که نسبت به آثار اجتماعی آن آگاهی کافی نداشتند، هشدار داده بود.

جان تیت، دوست قدیمی او که با انجمن رایانه بریتانیا همکاری می‌کند، گفته است: بخش زیادی از چیزهایی که او تا پنج یا ۱۰ سال پیش روی آن‌ها کار می‌کرد، دیوانه‌وار و بی‌معنا به نظر می‌رسید، اما امروز همه آن‌ها را بدیهی فرض می‌کنیم.

مقاله ماندگار اسپارک جونز در سال ۱۹۷۲ که در Journal of Documentation منتشر شد، پایه‌های موتور جست‌وجوی مدرن را بنا نهاد.

اسپارک جونز کار بر روی سیستم‌های تشخیص گفتار اولیه را در دهه ۱۹۸۰ آغاز کرد. بیشتر صبح‌ها و بعدازظهرها، او و همسرش، که از پیشگامان امنیت نرم‌افزار بود، در چایخانه دانشکده کمبریج به بحث‌های تئوری می‌پرداختند.

اسپارک جونز صدای بم و شوخ‌طبع شیطنت‌آمیزی داشت. در محل کار، معمولا یونیفرم ساده‌ای می‌پوشید: شلوار جین آبی، ژاکت قرمز، بلوز سفید. او همچنین سنجاق سینه‌ای می‌زد که از سنگ و بخشی از نعل اسب ساخته بود.

در سال ۱۹۸۲، دولت بریتانیا اسپارک جونز را برای کار روی برنامه آلوی که ابتکاری برای تشویق تحقیقات بیشتر در علوم رایانه در سراسر کشوربود، به کار گرفت. در سال ۱۹۹۳، او به همراه جولیا آر. گالیرز، کتاب «ارزیابی سیستم‌های پردازش زبان طبیعی» را نوشت که کتاب درسی مهمی در این زمینه بود.

اسپارک جونز در سال ۱۹۹۴ رئیس انجمن زبان‌شناسی محاسباتی، یک گروه بین‌المللی برای متخصصان این حوزه، شد و در سال ۱۹۹۹ استاد تمام‌وقت دانشگاه کمبریج شد و با اشاره به اینکه تبدیل شدنش از یک نیرو با قرارداد غیر رسمی به نیرویی با قرارداد تمام وقت زیاد از حد طول کشیده است، گفت: کمبریج از بسیاری جهات، به معنای مناسب برای زنان، کاربرپسند نبود.

اسپارک جونز در روز چهارم آوریل سال ۲۰۰۷ بر اثر سرطان درگذشت. او ۷۱ سال داشت.

امروزه، محققان هنوز به فرمول‌های او استناد می‌کنند. ایده‌هایی که او در مورد آنها نوشته است، اکنون با رواج بیشتر تحقیقات هوش مصنوعی، در حال عملی شدن هستند.

مارتا پالمر، استاد دپارتمان‌های زبان‌شناسی و علوم رایانه دانشگاه کلرادو، می‌گوید: این نشان می‌دهد که او چقدر از زمان خود جلوتر بود، کارش چقدر مهم بود و در ۲۰ سال اول چقدر کم‌ارزش تلقی می‌شد.

روحیه نوآوری و مشارکت او همچنان ادامه دارد و دانشجویان، اعضای هیئت علمی و فارغ التحصیلان از طریق تحقیقات و کارهای خود در شکل دادن به آینده هوش مصنوعی مشارکت می‌کنند. دانشجویان امروزی در حال بررسی نقاط تلاقی هوانوردی، رباتیک و هوش مصنوعی هستند؛ زیرساخت‌ها و برنامه‌های کاربردی متاورس را می‌سازند؛ درمان‌های قلبی عروقی نسل بعدی را با هوش مصنوعی توسعه می‌دهند؛ مواد پایدار را با هوش مصنوعی و مکانیک کوانتومی کشف می‌کنند؛ عوامل امنیتی رباتیک کاملا مستقل تولید می‌کنند و تاثیر هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی را ارزیابی می‌کنند و همه اینها میراث اسپارک جونز هستند.

به پاس قدردانی از دستاوردهای اسپارک جونز در بازیابی اطلاعات (IR) و پردازش زبان طبیعی (NLP)، جایزه کارن اسپارک جونز از سال ۲۰۰۸ سالانه برای تحقیقات برجسته در یکی یا هر دوی این زمینه‌ها اهدا می‌شود.