شبکه سیار اکنون بخش مسلط ارتباطات عمومی کشور است و رشد پهن‌باند نیز تقریباً به‌طور کامل در همین بستر اتفاق می‌افتد. شاخص‌های تلفن ثابت از کاهش تعداد خطوط فعال شهری و روستایی حکایت دارند.

آمارهای بهار ۱۴۰۵ فصلنامه آماری سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی تصویری روشن از وضعیت بازار ارتباطات ایران ارائه می‌کنند. شبکه سیار اکنون بخش مسلط ارتباطات عمومی کشور است و رشد پهن‌باند نیز تقریباً به‌طور کامل در همین بستر اتفاق می‌افتد. در سوی دیگر، شاخص‌های تلفن ثابت از کاهش تعداد خطوط فعال و اشتراک‌های شهری و روستایی حکایت دارند. کنار هم قرار دادن این داده‌ها نشان می‌دهد که مسئله اصلی بازار ارتباطات ایران دیگر افزایش دسترسی اولیه نیست، بلکه تغییر فناوری و الگوی مصرف کاربران است.

شماره ۵۷ «فصلنامه آماری» سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، مربوط به بهار ۱۴۰۵، این دگرگونی را در چند سطح ثبت کرده است. داده‌های مکالمه و پیامک، ترکیب فناوری پهن‌باند سیار، سهم اپراتورها و روند تلفن ثابت در مجموع بازاری را توصیف می‌کند که در آن موبایل هم‌زمان به ابزار ارتباط صوتی، پیام‌رسانی و مهم‌تر از همه، درگاه اصلی دسترسی به اینترنت تبدیل شده است.

۱۸۷ میلیارد تعامل در سه ماه؛ ابعاد شبکه سیار ایران

حجم استفاده از شبکه سیار نخستین نشانه از مقیاس این بازار است. بر اساس داده‌های ارائه شده، در بهار ۱۴۰۵ مجموع مکالمات شبکه سیار به ۱۰۰ میلیارد و ۶۰۲ میلیون و ۱۷۹ هزار و ۹۲ دقیقه رسیده و همچنین، متوسط مکالمه ماهانه به ازای هر کاربر نیز ۱۹۲.۳۳ گزارش شده است. در همین دوره ۸۶ میلیارد و ۱۴۶ میلیون و ۶۳2 هزار و ۲۳۹ پیامک در شبکه‌های سیار مبادله شده و متوسط ماهانه هر کاربر به ۱۶۴.۷ پیامک رسیده است. بنابراین مجموع مکالمات و پیامک‌های ثبت‌شده طی سه ماه، در دو قالب متفاوت ارتباطی، ابعاد بسیار بزرگ زیرساخت سیار کشور را آشکار می‌کند.

اهمیت این ارقام از منظر اقتصاد شبکه فراتر از حجم مصرف است. زیرساخت سیار ایران با بازاری روبه‌روست که هم ارتباطات سنتی صوت و پیامک را در مقیاس بسیار بالا حمل می‌کند و هم بار اصلی توسعه دسترسی پهن‌باند کشور را بر دوش گرفته است. همین امر، سرمایه‌گذاری در ظرفیت شبکه، طیف فرکانسی و توسعه نسل‌های جدید ارتباطی را به مسئله‌ای تعیین‌کننده برای کیفیت خدمات تبدیل می‌کند.

تلفن ثابت؛ بازاری با نشانه‌های افول

تصویر تلفن ثابت در فصلنامه آماری سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی جهتی متفاوت با ارتباطات سیار دارد. بر همین اساس، تعداد تلفن‌های همگانی کشور از ۵۲ هزار و ۷۸۷ دستگاه در بهار ۱۴۰۴ به ۵۱ هزار و ۳۹۶ دستگاه در بهار ۱۴۰۵ کاهش یافته است. فصلنامه نرخ کاهش را ۲.۶۴ درصد اعلام می‌کند. تعداد تلفن‌های همگانی جاده‌ای نیز از ۱۱۷۸ به ۱۱۷۵ دستگاه رسیده که معادل کاهش ۰.۲۵ درصدی است. از سوی دیگر، نمودار تعداد خطوط شهری و روستایی شرکت مخابرات نیز از سال 1400 تا به امروز پیوسته روندی نزولی داشته است.

بازار تلفن ثابت از منظر رقابت نیز تمرکز بسیار بالایی دارد. طبق گزارش فصلنامه، ۹۸ درصد مشترکان در اختیار شرکت مخابرات ایران و سایر شرکت‌های شبکه و سرویس یکپارچه (UNSP) قرار دارند، سهم ارائه‌دهندگان سرویس‌های ارتباطات ثابت (FCP) ۲ درصد است و سهم «SERVCO» عملاً در سطح صفر گزارش شده است. چنین ترکیبی بیانگر آن است که ساختار رقابتی بازار ثابت فاصله زیادی با بازار سیار دارد.

پهن‌باند سیار؛ موتور محرک تغییر بازار ارتباطات

برجسته‌ترین روندها در داده‌های فصلنامه به پهن‌باند سیار تعلق دارد. بر همین اساس، نمودار دوره‌ای از زمستان ۱۳۹۹ تا بهار ۱۴۰۵ افزایش پیوسته تعداد مشترکان و ضریب نفوذ پهن‌باند سیار را نشان می‌دهد. علاوه بر این، ترکیب فناوری مشترکان نیز مرحله بلوغ شبکه را آشکار می‌کند. بر همین مبنا، در بهار ۱۴۰۵، حدود ۹۲ درصد مشترکان پهن‌باند سیار از 4G، پنج درصد از 5G و سه درصد از 3G استفاده می‌کنند.

از همین روی، می‌توان نتیجه گرفت که فناوری ارتباطی 4G به فناوری پایه بازار ایران تبدیل شده و 3G به مرحله پایانی چرخه عمر خود نزدیک شده است. در مقابل، رسیدن سهم 5G به پنج درصد مبین آن است که مهاجرت نسل بعدی آغاز شده، اما هنوز فاصله قابل توجهی تا تبدیل شدن نسل پنجم به فناوری غالب وجود دارد. بنابراین دوره پیش رو را می‌توان مرحله انتقال تدریجی سرمایه‌گذاری از توسعه ظرفیت 4G به هم‌زیستی فناوری‌های نسل چهار و پنج دانست.

این تغییر از منظر سیاست‌گذاری طیف نیز اهمیت ویژه دارد. رشد تقاضای داده در بازاری که بیش از ۹۰ درصد مشترکان پهن‌باند سیار آن بر 4G متمرکز شده‌اند، فشار بر ظرفیت شبکه موجود را افزایش می‌دهد. کیفیت تجربه کاربر در چنین شرایطی بیش از افزایش اسمی تعداد مشترکان به ظرفیت رادیویی، تراکم سایت‌ها، فیبررسانی به سایت‌های موبایل و تخصیص کارآمد فرکانس وابسته خواهد شد.

سهم 55 و 41 درصدی همراه اول و ایرانسل؛ بازار دو قطبی موبایل ایران

بررسی اطلاعات ارائه شده در فصلنامه بیانگر آن است که ساختار بازار پهن‌باند سیار نیز تمرکز بالایی دارد. در همین راستا، همراه اول با ۵۵ درصد مشترکان در جایگاه نخست قرار گرفته، ایرانسل ۴۱ درصد بازار را در اختیار دارد و سهم رایتل چهار درصد است. به این ترتیب دو اپراتور اصلی مجموعاً ۹۶ درصد بازار مشترکان پهن‌باند سیار را در اختیار دارند.

تمرکز بازار الزاماً به معنای ضعف رقابت نیست، زیرا سنجش رقابت به شاخص‌هایی مانند سهم درآمد، قیمت، کیفیت، قابلیت جابه‌جایی مشترک و شدت سرمایه‌گذاری نیز نیاز دارد. با این حال، سهم ۹۶ درصدی دو بازیگر اصلی این عرصه نشان می‌دهد تصمیمات سرمایه‌گذاری و فناورانه همراه اول و ایرانسل عملاً مسیر بخش عمده بازار پهن‌باند موبایل ایران را تعیین می‌کند. از همین روی، سرعت توسعه 5G، ارتقای ظرفیت 4G و سیاست تعرفه‌ای این دو اپراتور مستقیماً بر تجربه اکثریت کاربران اینترنت سیار کشور اثر می‌گذارد.

جمع‌بندی

فصلنامه آماری بهار ۱۴۰۵ رگولاتوری بازاری را به تصویر می‌کشد که مرکز ثقل آن به‌ وضوح شبکه سیار محسوب می‌شود. بیش از ۱۰۰ میلیارد دقیقه مکالمه و ۸۶ میلیارد پیامک در یک فصل، سهم ۹۲ درصدی 4G از مشترکان پهن‌باند سیار و آغاز روند افزایش سهم 5G، وزن این زیرساخت را نشان می‌دهد. هم‌زمان کاهش تلفن‌های همگانی و اشتراک‌های شهری و روستایی تلفن ثابت از تغییر تدریجی رفتار ارتباطی کاربران خبر می‌دهد.

مرحله بعدی توسعه ارتباطات ایران در نتیجه بیش از آن که مسابقه‌ای برای افزودن خطوط جدید باشد، رقابتی برای افزایش ظرفیت و کیفیت شبکه خواهد بود. حرکت 5G از سهم پنج درصدی به یک فناوری فراگیر، پاسخ به رشد مصرف داده و حفظ کیفیت 4G در دوره گذار، سه متغیر مهم این مرحله به شمار می‌روند. در نهایت پیام قابل استنباط از آمارهای بهار ۱۴۰۵ آن است که شبکه سیار از یک خدمت مخابراتی به زیرساخت عمومی دسترسی جامعه ایران به اقتصاد و زیست دیجیتال تبدیل شده است.