سازمان تعزیرات حکومتی با کسب امتیاز ۹۳.۵۹ در صدر سیزدهمین دوره ارزیابی خدمات الکترونیکی دستگاه‌های اجرایی قرار گرفت و پس از آن کمیته امداد با امتیاز ۹۲.۱۳ و شرکت ارتباطات زیرساخت با امتیاز ۹۱.۹۲ رتبه‌های دوم و سوم را به دست آوردند. سازمان نقشه‌برداری کشور و سازمان فناوری اطلاعات ایران نیز در جایگاه‌های چهارم و پنجم قرار گرفتند.

نتایج ارزیابی ۱۶۸ دستگاه اجرایی نشان می‌دهد میانگین امتیاز دولت الکترونیکی به ۵۲.۷۷ از ۱۰۰ رسیده است. با وجود این، تعامل‌پذیری و اتصال دستگاه‌ها به سکوهای ملی با میانگین ۳۸.۹۲ پایین‌ترین امتیاز را در میان محورهای ارزیابی دارد. همچنین با گذشت حدود دو دهه از آغاز شناسایی خدمات دولت، فهرست و شناسنامه این خدمات هنوز نهایی نشده است؛ موضوعی که به گفته مسعود همدانلو، دبیر شورای اجرایی فناوری اطلاعات، بر دقت ارزیابی میزان الکترونیکی‌شدن خدمات تأثیر می‌گذارد.

سازمان نقشه‌برداری کشور با امتیاز ۹۰.۹۲ و سازمان فناوری اطلاعات ایران با امتیاز ۹۰.۴۷ در رتبه‌های چهارم و پنجم جدول عمومی قرار گرفته‌اند. سازمان خصوصی‌سازی، گمرک جمهوری اسلامی ایران، سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت آموزش و پرورش نیز دیگر دستگاه‌های حاضر در جمع ۱۰ دستگاه برتر هستند.

معاونت علمی در صدر دستگاه‌های اصلی دولت
در رتبه‌بندی ۲۳ دستگاه اصلی که وزارتخانه‌ها، معاونت‌های ریاست‌جمهوری و بانک مرکزی را شامل می‌شود، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری با امتیاز ۸۰.۷۲ رتبه نخست را کسب کرده است. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با امتیاز ۷۹.۸۳ در جایگاه دوم و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با امتیاز ۷۸.۱۶ در جایگاه سوم قرار گرفته‌اند.

سازمان حفاظت محیط زیست با امتیاز ۷۸.۱۱ و وزارت ورزش و جوانان با امتیاز ۷۴.۸۷ نیز رتبه‌های چهارم و پنجم را به دست آورده‌اند. سازمان برنامه و بودجه، وزارت علوم، وزارت نیرو، وزارت دادگستری و وزارت آموزش و پرورش به‌ترتیب در جایگاه‌های ششم تا دهم قرار دارند.

وضعیت ارائه خدمات الکترونیکی از سوی ۲۳ دستگاه اصلی، وزارتخانه‌ها و دستگاه‌هایی که دور میز هیات دولت حضور دارند.

تفاوت رتبه‌بندی دستگاه‌های اصلی با جدول عمومی ۱۶۸ دستگاه در نحوه محاسبه عملکرد زیرمجموعه‌هاست. در جدول دستگاه‌های اصلی، عملکرد وزارتخانه یا نهاد اصلی همراه با مجموعه‌های تابعه آن محاسبه می‌شود، اما در جدول عمومی، دستگاه‌ها به‌صورت مستقل ارزیابی شده‌اند. به همین دلیل، رتبه وزارت ارتباطات در میان دستگاه‌های اصلی با جایگاه شرکت ارتباطات زیرساخت یا سازمان فناوری اطلاعات در جدول عمومی متفاوت است.

در ارزیابی ۵۱ دستگاه پرمخاطب نیز سازمان فناوری اطلاعات ایران رتبه نخست را به دست آورده و وزارت علوم و وزارت آموزش و پرورش در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. مبنای شناسایی دستگاه‌های پرمخاطب، ثبت بیش از دو میلیون مراجعه از طریق پنجره ملی خدمات دولت هوشمند در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ بوده است.

در گروه ۵۷ دستگاه پرخدمت که بیش از ۲۴ خدمت مصوب دارند، کمیته امداد، شرکت ارتباطات زیرساخت و سازمان نقشه‌برداری کشور سه رتبه نخست را کسب کرده‌اند.

وزارت کشور و بانک مرکزی در میان دستگاه‌های انتهای جدول
در سوی دیگر رتبه‌بندی ۲۳ دستگاه اصلی، وزارت کشور با امتیاز ۳۳.۶۴ در جایگاه بیست‌وسوم و آخر قرار گرفته است. وزارت نفت با امتیاز ۳۹.۴۷ و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با امتیاز ۴۱.۴ به‌ترتیب رتبه‌های بیست‌ودوم و بیست‌ویکم را دارند.

وزارت امور خارجه با امتیاز ۴۲.۵۱ در جایگاه بیستم و بانک مرکزی با امتیاز ۴۴.۳۷ در رتبه نوزدهم قرار گرفته‌اند. وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز با امتیاز ۴۴.۶۲ رتبه هجدهم را به دست آورده است.

فاصله امتیازی میان دستگاه‌های اصلی قابل‌توجه است؛ به‌طوری‌که امتیاز معاونت علمی در صدر جدول بیش از دو برابر امتیاز وزارت کشور در انتهای آن است.

۱۰ دستگاه برتر از میان ۱۶۸ دستگاه ارئه دهنده خدمات دولت

پیوست از همدانلو درباره عملکرد دستگاه‌هایی مانند بانک مرکزی و وزارت امور خارجه که در دوره‌های گذشته نیز جایگاه پایینی داشته‌اند، پرسید. او در پاسخ گفت رویکرد شورای اجرایی فناوری اطلاعات بیشتر معرفی دستگاه‌های برتر و تشویق سایر دستگاه‌ها به بهبود عملکرد است. به گفته همدانلو، نتایج کامل ارزیابی و رتبه تمامی دستگاه‌ها نیز در وب‌سایت شورا منتشر می‌شود.

وزارت صمت بیشترین صعود را در رتبه‌بندی ثبت کرد
در میان دستگاه‌هایی که نسبت به دوره دوازدهم بیشترین بهبود رتبه را داشته‌اند، وزارت صنعت، معدن و تجارت با ۶۷ پله صعود در صدر قرار گرفته است. این وزارتخانه از رتبه ۱۲۴ به جایگاه ۵۷ رسیده و امتیاز آن از ۲۹.۴۸ به ۶۴.۶۶ افزایش یافته است.

بانک مسکن با ۵۷ پله و معاونت علمی ریاست‌جمهوری با ۵۳ پله صعود در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. معاونت علمی از رتبه ۷۶ به رتبه ۲۳ جدول عمومی رسیده است.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران نیز هرکدام ۴۷ پله ارتقا داشته‌اند. وزارت ارتباطات با ۴۵ پله و گمرک جمهوری اسلامی ایران، شرکت ملی پست و بانک صنعت و معدن هرکدام با ۴۲ پله صعود در میان دستگاه‌هایی قرار گرفته‌اند که بیشترین بهبود رتبه را ثبت کرده‌اند.

با این حال، بهبود رتبه لزوماً به معنای قرارگرفتن در جمع دستگاه‌های برتر نیست. برای نمونه، وزارت صمت با وجود ثبت بیشترین صعود در جدول عمومی، در ارزیابی ۲۳ دستگاه اصلی همچنان در جایگاه هجدهم قرار دارد.

کدام دستگاه‌ها در ارزیابی دولت الکترونیکی همکاری نکردند؟
همدانلو در بخش دیگری از ارائه نتایج اعلام کرد برخی دستگاه‌های اجرایی با وجود ارائه خدمات به خارج از سازمان، اطلاعات مورد نیاز برای ارزیابی را در اختیار شورای اجرایی فناوری اطلاعات قرار نداده‌اند. به همین دلیل، وضعیت الکترونیکی‌شدن خدمات آنها به‌طور دقیق ارزیابی نشده است.

او از پژوهشگاه صنعت نفت، شرکت مادر تخصصی مدیریت ساخت و تهیه کالای آب و برق (ساتکاب)، سازمان پزشکی قانونی کشور، شرکت انتقال گاز ایران، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت پالایش گاز شهید هاشمی‌نژاد به‌عنوان تعدادی از دستگاه‌هایی نام برد که همکاری لازم را در این فرایند نداشته‌اند.

به گفته همدانلو، همکاری‌نکردن این دستگاه‌ها لزوماً به معنای الکترونیکی‌نبودن خدمات آنها نیست، بلکه به این معناست که ارزیابان اطلاعات کافی برای بررسی و تأیید وضعیت خدمات را در اختیار نداشته‌اند.

هیچ‌یک از بانک‌های دولتی امتیاز عالی کسب نکردند
مسعود همدانلو اعلام کرد بانک‌های دولتی برای نخستین بار با همکاری و پیگیری سازمان فناوری اطلاعات ایران در فرایند ارزیابی و پایش خدمات الکترونیکی شرکت کرده‌اند. نتایج این بخش نشان می‌دهد پست‌بانک ایران با امتیاز ۶۴.۰۹ بالاترین امتیاز را در میان بانک‌های دولتی به دست آورده، اما هیچ‌یک از بانک‌های ارزیابی‌شده موفق به کسب امتیاز عالی نشده‌اند.

وضعیت بانک‌های دولتی در رتبه‌بندی دولت‌الکترونیکی

پس از پست‌بانک، بانک کشاورزی با امتیاز ۵۵.۲۷ و بانک مسکن با امتیاز ۵۴.۹۵ در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. بانک سپه با ۴۷.۲۱، بانک صنعت و معدن با ۴۵.۳۰ و بانک ملی ایران با ۴۴.۷۴ امتیاز در جایگاه‌های بعدی هستند.

بانک توسعه تعاون با امتیاز ۳۴.۱۲ و بانک توسعه صادرات ایران با امتیاز ۲۵.۸۵ نیز پایین‌ترین امتیازها را در میان بانک‌های ارزیابی‌شده کسب کرده‌اند.

میانگین امتیاز دولت الکترونیکی به ۵۲.۷۷ رسید
میانگین امتیاز دستگاه‌های اجرایی در سیزدهمین دوره ارزیابی ۵۲.۷۷ از ۱۰۰ اعلام شده است. این رقم در دوره دوازدهم ۴۸.۷۹ بود؛ با این حال، همدانلو تأکید کرد مقایسه مستقیم نتایج دو دوره باید با احتیاط انجام شود، زیرا مدل ارزیابی تغییر کرده و برخی شاخص‌ها نیز اصلاح یا سخت‌گیرانه‌تر شده‌اند.

در این دوره، تعداد شاخص‌های ارزیابی از ۳۷ به ۴۱ افزایش یافته است. از مجموع شاخص‌های دوره جدید، ۲۴ شاخص بدون تغییر باقی مانده، ۱۰ شاخص اصلاح شده و هفت شاخص جدید به مدل ارزیابی اضافه شده‌اند.

ساختار ارزیابی نیز از چهار محور به شش خوشه تغییر کرده است. در مدل جدید، علاوه بر میزان الکترونیکی‌شدن خدمات، کیفیت و پایداری ارائه خدمت، تبادل داده، شفافیت عملکرد، زیرساخت و حکمرانی دیجیتال نیز مورد سنجش قرار گرفته‌اند.

همدانلو وضعیت کلی دولت الکترونیکی را با وجود بهبود نسبت به گذشته، همچنان نامطلوب ارزیابی کرد و گفت دستگاه‌های اجرایی باید عملکرد بهتری داشته باشند.

پایین‌ترین امتیاز دولت در تعامل‌پذیری دستگاه‌ها ثبت شد
بررسی نتایج شش خوشه ارزیابی نشان می‌دهد «ارائه و بلوغ خدمت دیجیتال» با میانگین ۶۴.۶۳ بالاترین امتیاز را کسب کرده، در حالی که «تعامل‌پذیری و سکوهای ملی» با میانگین ۳۸.۹۲ پایین‌ترین امتیاز را به دست آورده است.

میانگین امتیاز خوشه کیفیت، پایداری و تجربه خدمت ۵۱.۵۸، داده و شفافیت عملکرد ۴۷.۳۸، زیرساخت و بهینه‌سازی ۵۲.۳۸ و حکمرانی، سرمایه انسانی و هوشمندی ۵۰.۸۱ بوده است.

پایین‌بودن امتیاز تعامل‌پذیری در شرایطی است که دستگاه‌های اجرایی برای ارائه خدمات یکپارچه باید بتوانند اطلاعات مورد نیاز را از طریق زیرساخت‌های تبادل داده دریافت کنند. با این حال، همدانلو توضیح داد همچنان مواردی شناسایی می‌شوند که تبادل اطلاعات دستگاه‌ها خارج از مرکز ملی تبادل اطلاعات و از مسیرهای قدیمی انجام می‌شود.

این نتایج نشان می‌دهد توسعه سامانه‌ها و درگاه‌های الکترونیکی به‌تنهایی به یکپارچه‌شدن خدمات دولت منجر نشده است. ممکن است شهروند بتواند درخواست خود را به‌صورت اینترنتی ثبت کند، اما دریافت استعلام یا تبادل اطلاعات میان دستگاه‌های مسئول همچنان از مسیرهای غیرمتمرکز انجام شود.

چرا فهرست خدمات دولت پس از ۲۰ سال هنوز نهایی نشده است؟
یکی از مسائل مطرح‌شده در نشست ارائه نتایج، نهایی‌نشدن فهرست و شناسنامه خدمات دولت بود. همدانلو تأکید کرد برای تهیه گزارش دقیق از میزان الکترونیکی‌شدن خدمات دستگاه‌های اجرایی، ابتدا باید فهرست خدمات و شناسنامه هر خدمت به‌طور کامل مشخص شود.

پیوست از دبیر شورای اجرایی فناوری اطلاعات پرسید چرا با گذشت حدود ۲۰ سال از آغاز این فرایند، فهرست و شناسنامه خدمات دولت هنوز نهایی نشده است.

همدانلو در پاسخ گفت: مسئولیت نهایی‌کردن فهرست و شناسنامه خدمات بر عهده سازمان اداری و استخدامی کشور است، اما تکمیل این کار بدون همکاری دستگاه‌های اجرایی و رسانه‌ها امکان‌پذیر نیست. به گفته او، تاکنون اقدامات مناسبی در زمینه شناسایی و ثبت خدمات انجام شده، اما این فرایند همچنان به نتیجه نهایی نرسیده است.

اهمیت این موضوع در آن است که محاسبه سهم خدمات الکترونیکی هر دستگاه به تعداد و ماهیت خدمات ثبت‌شده در شناسنامه آن وابسته است. در نتیجه، کامل‌نبودن فهرست خدمات می‌تواند بر تصویری که از میزان الکترونیکی‌شدن فعالیت دستگاه‌ها ارائه می‌شود، تأثیر بگذارد.

۹۳ درصد خدمات الکترونیکی شده‌اند، اما همه مراحل دیجیتال نیست
بر اساس نتایج سیزدهمین دوره ارزیابی، نسبت خدمات الکترونیکی به کل خدمات ثبت‌شده به ۹۳.۳۴ درصد رسیده است. البته این شاخص برای ۱۵۵ دستگاه از مجموع ۱۶۸ دستگاه ارزیابی‌شده محاسبه شده است.

طبق گزارش، ۱۱۵ دستگاه تمامی خدمات ثبت‌شده خود را الکترونیکی اعلام کرده‌اند. همچنین ۱۹ دستگاه بین ۸۰ تا ۱۰۰ درصد، ۱۶ دستگاه بین ۵۰ تا ۸۰ درصد و پنج دستگاه کمتر از ۵۰ درصد خدمات خود را الکترونیکی کرده‌اند.

وضعیت سرویس‌ها و خدمات الکترونیکی شده در دستگاه‌های مختلف. ۱۱۵ دستگاه کاملا الکترونیکی شده اند.

با این حال، همدانلو توضیح داد این آمار بر اساس شناسنامه‌های موجود خدمات محاسبه شده و ممکن است با بررسی دقیق‌تر فرایندها تغییر کند. به گفته او، برخی خدمات در شناسنامه‌ها کاملاً الکترونیکی ثبت شده‌اند، اما همچنان بخشی از مراحل ارائه آنها به‌صورت دستی انجام می‌شود.

از سوی دیگر، ماهیت بعضی خدمات به‌گونه‌ای است که همه مراحل آنها قابلیت الکترونیکی‌شدن ندارد. برای نمونه، ممکن است ثبت درخواست و گردش اطلاعات به‌صورت الکترونیکی انجام شود، اما تصمیم نهایی به بررسی در یک کمیسیون نیاز داشته باشد.

بنابراین، رقم ۹۳.۳۴ درصد را نمی‌توان به معنای دیجیتالی‌شدن کامل فرایند ارائه همه خدمات دولت دانست؛ به‌ویژه آنکه فهرست و شناسنامه خدمات نیز هنوز نهایی نشده است.

صدور مجوز دسترسی مرکز آمار به داده‌ها برای سرشماری ثبتی‌مبنا
همدانلو همچنین درباره وضعیت اجرای سرشماری ثبتی‌مبنا توضیح داد که در سه جلسه متوالی کارگروه تعامل‌پذیری دولت الکترونیکی، مجوزهای لازم برای دسترسی مرکز آمار ایران به داده‌های مورد نیاز صادر شده است.

به گفته او، مرکز آمار اکنون با استفاده از اطلاعات پایگاه‌های داده‌ای کشور در حال هماهنگ‌سازی داده‌ها برای اجرای سرشماری ثبتی‌مبناست.

همدانلو توضیح داد: این فرایند علاوه بر فراهم‌کردن داده‌های مورد نیاز سرشماری، امکان بررسی وضعیت پایگاه‌های اطلاعاتی کشور و میزان تعامل‌پذیری آنها را نیز فراهم می‌کند. به این ترتیب، استفاده از داده‌های ثبتی برای سرشماری می‌تواند یکی از آزمون‌های عملی تبادل اطلاعات میان دستگاه‌های اجرایی باشد.

مردم می‌توانند اختلال خدمات دولتی را مشاهده کنند
در بخش دیگری از نشست، همدانلو از راه‌اندازی نسخه اولیه سامانه «دیده‌بان خدمات دولت دیجیتال» خبر داد؛ سامانه‌ای که امکان مشاهده وضعیت سرویس‌ها و استعلام‌های دستگاه‌های اجرایی را برای عموم فراهم می‌کند.

کاربران از طریق این سامانه می‌توانند وضعیت اختلال یا قطعی سرویس‌های دولتی را در بازه ۲۴ ساعت گذشته بررسی کنند. به گفته همدانلو، در مرحله نخست وضعیت کلی سرویس‌ها نمایش داده می‌شود و در مراحل بعدی قرار است مشخص شود اختلال دقیقاً در ارتباط میان کدام دستگاه ارائه‌دهنده و دریافت‌کننده خدمت رخ داده است.

او از رسانه‌ها خواست با استفاده از اطلاعات این سامانه، پایداری خدمات دولتی را پیگیری کنند تا اختلال‌های تکرارشونده و دستگاه‌های مسئول آنها شناسایی شوند.

همچنین سامانه مشارکت الکترونیکی دولت برای دریافت نظر مردم درباره خدمات و تصمیم‌های دستگاه‌های اجرایی در دسترس قرار گرفته است. بر اساس آماری که همدانلو ارائه کرد، ۱۲۲ هزار و ۷۷۹ مشارکت در نظرسنجی‌های منتشرشده ثبت شده بود؛ هرچند میزان مشارکت در نظرسنجی‌های مختلف یکسان نیست و برخی از آنها با استقبال محدودی روبه‌رو شده‌اند.

به گفته همدانلو، سازوکار نظرسنجی و امتیازدهی خدمات نیز در حال اصلاح است تا کاربران تنها بتوانند به خدماتی امتیاز بدهند که واقعاً دریافت کرده‌اند.

نتایج سیزدهمین دوره ارزیابی دولت الکترونیکی تصویری دوگانه از وضعیت خدمات دستگاه‌های اجرایی ارائه می‌دهد: از یک سو، بر اساس شناسنامه‌های موجود، بیش از ۹۳ درصد خدمات الکترونیکی اعلام شده‌اند؛ از سوی دیگر، میانگین امتیاز کلی دستگاه‌ها نزدیک به ۵۳ از ۱۰۰ است و تعامل‌پذیری میان آنها پایین‌ترین امتیاز را دارد. این فاصله نشان می‌دهد الکترونیکی‌شدن درگاه‌های ارائه خدمت هنوز به معنای یکپارچه‌شدن فرایندهای اداری و تبادل داده میان دستگاه‌ها نیست.

استفاده از گواهی امنیت داخلی برای دستگاه‌های دولتی الزامی می‌شود
دبیر شورای اجرایی فناوری اطلاعات از تهیه پیش‌نویس مصوبه‌ای برای استفاده از گواهی امنیت داخلی (SSL) در وب‌سایت‌ها و سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی خبر داد. به گفته او، این پیش‌نویس در جلسه آینده شورای اجرایی فناوری اطلاعات بررسی می‌شود و در صورت تصویب، به دستگاه‌های اجرایی ابلاغ خواهد شد تا ملزم به اجرای آن شوند.

همدانلو در پاسخ به پرسشی درباره مشکل باطل‌شدن گواهی‌های امنیت وب‌سایت‌های داخلی توضیح داد که بانک‌ها برای مواجهه با این مشکل از راهکار جایگزین و گواهی صادرشده از مرکز ریشه استفاده کرده‌اند، اما برای رفع گسترده‌تر مشکل در سایر دستگاه‌ها، راهکاری تهیه شده که قرار است در شورای اجرایی فناوری اطلاعات به تصویب برسد

به گفته همدانلو، رفع این مشکل برای بانک‌ها ساده‌تر است؛ زیرا بسیاری از خدمات بانکی از طریق اپلیکیشن‌ها ارائه می‌شود و امکان اعمال تغییرات مورد نیاز در این برنامه‌ها وجود دارد. اما در مورد وب‌سایت‌ها و سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی، مسئله پیچیده‌تر است؛ چراکه کاربران باید گواهی‌های مورد نیاز را در مرورگرهایی مانند کروم و فایرفاکس نصب کنند.

او تأکید کرد اجرای این راهکار نیازمند اطلاع‌رسانی گسترده و آموزش کاربران است تا بتوانند بدون مواجهه با خطاهای مربوط به اعتبار گواهی امنیت، از خدمات الکترونیکی دستگاه‌های دولتی استفاده کنند.