گزارش شماره ۵۷ فصلنامه آماری سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی برای بهار ۱۴۰۵ به مسئله وضعیت کیفیت ارتباطات کشور پرداخته است.

رشد اقتصاد دیجیتال، خدمات ابری و کاربردهای داده‌محور، معنای «کیفیت ارتباطات» را طی سال‌های اخیر تغییر داده است. شبکه‌ای که از نظر آماری متصل محسوب می‌شود، ممکن است از منظر کاربر نهایی کیفیت یکسانی برای انتقال داده، ارتباط بلادرنگ یا استفاده از خدمات حساس به تأخیر فراهم نکند. از همین روی، بخشی از گزارش شماره ۵۷ فصلنامه آماری سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی برای بهار ۱۴۰۵ به این مسئله پرداخته است.

شاخص‌های منتشرشده درباره تأخیر، نوسان تأخیر، نرخ برقراری موفق سرویس، قطعی و سرعت انتقال داده نشان می‌دهند ارزیابی کیفیت شبکه با بررسی یک شاخص منفرد قابل تحقق نیست و ترکیب این متغیرها تصویری دقیق‌تر از کیفیت واقعی زیرساخت ارتباطی کشور و تفاوت عملکرد فناوری‌ها و اپراتورها به دست می‌دهد.

نگاهی به شکاف تأخیر اینترنت داخلی و بین‌المللی

یکی از یافته‌های کلیدی گزارش، فاصله قابل توجه میان تأخیر ارتباطات داخلی و بین‌المللی است. بر همین اساس، متوسط زمان رفت و برگشت بسته یا «RTT» در شبکه ثابت برای ترافیک داخلی ۲۱.۱۴ میلی‌ثانیه و برای ارتباط بین‌المللی ۸۴.۲۳ میلی‌ثانیه گزارش شده است. در شبکه سیار این ارقام به ترتیب به ۴۵.۶ و ۱۰۴.۱ میلی‌ثانیه می‌رسد. به بیان دیگر، بسته‌ای که مقصد آن در خارج از شبکه داخلی قرار دارد، در هر دو محیط ثابت و سیار با تأخیر به‌مراتب بیشتری مواجه است.

متوسط زمان رفت و برگشت بسته مدت لازم برای رفتن بسته اطلاعاتی به مقصد و بازگشت پاسخ را اندازه می‌گیرد و افزایش آن مستقیماً بر خدمات تعاملی، تماس تصویری، بازی ابری، پردازش از راه دور و بسیاری از کاربردهای جدید مبتنی بر زیرساخت ابری اثر می‌گذارد. داده‌های رگولاتوری همچنین نشان می‌دهد شبکه ثابت از حیث تأخیر داخلی مزیت محسوسی نسبت به شبکه سیار دارد و «RTT» داخلی سیار بیش از دو برابر مقدار متناظر در شبکه ثابت است.

شاخص متوسط نرخ تأخیر متغیر ارسال و دریافت بسته یا «Jitter» نیز همین مسئله را از زاویه دیگری آشکار می‌کند. متوسط نوسان تأخیر در شبکه ثابت برای ارتباط داخلی ۲.۱ میلی‌ثانیه و برای ارتباط بین‌المللی ۲.۴۱ میلی‌ثانیه ثبت شده، در حالی که این ارقام در شبکه سیار به ۹.۴۱ و ۱۳.۵۷ میلی‌ثانیه افزایش می‌یابد. «Jitter» بالا به معنای یکنواخت نبودن زمان رسیدن بسته‌هاست. در نتیجه حتی شبکه‌ای با سرعت اسمی مناسب می‌تواند هنگام تماس صوتی و تصویری یا سایر کاربردهای بلادرنگ تجربه‌ای ناپایدار ایجاد کند.

پایداری بالا، تفاوت‌های کوچک اما معنادار

شاخص‌های برقراری موفق سرویس داده در نگاه نخست وضعیت نسبتاً باثباتی را نشان می‌دهند. در شبکه همراه اول، نرخ برقراری موفق سرویس داده برای 3G برابر ۹۹.۴۲ درصد و برای 4G برابر ۹۹.۶۵ درصد گزارش شده است. ایرانسل در همین شاخص به ترتیب ۹۷.۸۸ و ۹۹.۳۱ درصد و رایتل ۹۹.۳۳ و ۹۹.۴۶ درصد را ثبت کرده است.

درصدهای نزدیک به ۹۹ درصد می‌توانند اختلاف میان اپراتورها را ظاهراً کوچک جلوه دهند، اما مقیاس شبکه‌های ارتباطی سبب می‌شود کسری از یک واحد درصد نیز در حجم بالای تلاش‌های اتصال اهمیت عملیاتی پیدا کند. نمونه روشن این مسئله عملکرد 3G ایرانسل است که نرخ موفقیت ۹۷.۸۸ درصدی آن با دو اپراتور دیگر فاصله دارد. همین داده همچنین نشان می‌دهد حرکت از 3G به 4G برای ایرانسل با بهبود محسوس نرخ برقراری موفق سرویس همراه شده است.

داده‌های قطعی سرویس نیز مکمل همین تصویر هستند. میزان قطعی سرویس داده همراه اول برای 3G و 4G به ترتیب ۰.۳۱ و ۰.۲۳ درصد است. این ارقام برای ایرانسل ۰.۴۲ و ۰.۲۲ درصد و برای رایتل ۰.۵۵ و ۰.۱۶ درصد گزارش شده‌اند. الگوی مشترک هر سه اپراتور جالب توجه است. در 4G نرخ قطعی سرویس داده پایین‌تر از 3G است. بنابراین گذار فناوری در این داده‌ها با ارتقای پایداری اتصال نیز همراه شده است.

فاصله عملکردی سرویس 4G با 3G

نمودارهای سرعت انتقال داده مشترکان، تفاوت نسل‌های شبکه را ملموس‌تر می‌کنند. بر اساس نمودار فصلنامه، سرعت انتقال داده مشترکین در نسل چهارم برای همراه اول در حدود ۲۲ مگابیت بر ثانیه قرار دارد و رایتل با حدود ۱۹ مگابیت بر ثانیه و ایرانسل با حدود ۱۶ مگابیت بر ثانیه در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند. در نسل سوم نیز دامنه سرعت به حدود ۲.۸ تا ۴.۲ مگابیت بر ثانیه محدود می‌شود.

اهمیت این اختلاف با افزایش حجم خدمات دیجیتال بیشتر می‌شود. کیفیت شبکه در محیطی که ویدئوی باکیفیت، ذخیره‌سازی ابری، پردازش داده و سرویس‌های هوشمند سهم فزاینده‌ای از ترافیک دارند، تابع ظرفیت واقعی انتقال داده است. فاصله چندبرابری 4G و 3G در سرعت انتقال داده مشترکان نشان می‌دهد تجربه کاربران باقی‌مانده بر نسل سوم می‌تواند به شکل بنیادین با کاربران نسل چهارم متفاوت باشد. این موضوع، سیاست مهاجرت فناوری و تخصیص منابع فرکانسی را مستقیماً به مسئله کیفیت تجربه کاربر پیوند می‌دهد.

از کیفیت شبکه تا آمادگی برای نسل جدید خدمات دیجیتال

به باور کارشناسان، داده‌های بهار ۱۴۰۵ یک نکته سیاستی مهم را برجسته می‌کنند. کیفیت ارتباطات باید به صورت یک زنجیره چندمتغیره اندازه‌گیری شود. سرعت انتقال داده ظرفیت شبکه را نشان می‌دهد، «RTT» میزان پاسخ‌گویی آن را آشکار می‌کند، «Jitter» ثبات زمانی ارتباط را می‌سنجد و نرخ موفقیت و قطعی سرویس قابلیت اتکای شبکه را مشخص می‌کنند. کاربر نهایی حاصل برهم‌کنش همه این متغیرها را تجربه می‌کند.

این تمایز با گسترش خدمات هوش مصنوعی اهمیت بیشتری خواهد یافت. بسیاری از کاربردهای هوش مصنوعی مصرفی و سازمانی بر معماری‌های ابری متکی هستند و بخشی از داده و درخواست کاربر باید میان دستگاه، شبکه و مراکز پردازشی جابه‌جا شود. در چنین محیطی، ظرفیت بالا همراه با تأخیر و نوسان زیاد الزاماً تجربه مطلوب ایجاد نمی‌کند. داده‌های فصلنامه به تنهایی درباره آمادگی ایران برای خدمات هوش مصنوعی داوری نمی‌کنند، اما شاخص‌هایی مانند «RTT» بین‌المللی ۸۴.۲۳ میلی‌ثانیه‌ای در شبکه ثابت و ۱۰۴.۱ میلی‌ثانیه‌ای در شبکه سیار بیانگر ان است که مکان استقرار زیرساخت پردازشی و مسیر دسترسی به آن می‌تواند به متغیری مؤثر در کیفیت خدمات آینده تبدیل شود.

جمع‌بندی

تصویر حاصل از فصلنامه آماری بهار ۱۴۰۵، شبکه‌ای با نرخ‌های بالای موفقیت اتصال و سطوح نسبتاً پایین قطعی را نشان می‌دهد که در درون آن تفاوت‌های معناداری میان نسل‌های فناوری، اپراتورها و به‌ویژه ارتباط داخلی و بین‌المللی وجود دارد. در این میان، 4G در سرعت و پایداری داده برتری محسوسی نسبت به 3G نشان می‌دهد و شبکه ثابت از حیث تأخیر و «Jitter» شرایط بهتری از شبکه سیار دارد.

در همین راستا، انتشار منظم شاخص‌های تفکیکی، مقایسه روند آن‌ها در چند فصل متوالی و پیوند دادن شاخص‌های فنی با کیفیت تجربه واقعی کاربران می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت ارتباطات کشور ایجاد کند. در اقتصادی که هر سال سهم بیشتری از فعالیت آن به پردازش ابری، خدمات هوشمند و تعاملات بلادرنگ وابسته می‌شود، کیفیت شبکه دیگر با یک عدد تحت عنوان «سرعت اینترنت» توضیح داده نمی‌شود و مسئله اصلی، کیفیت پایدار دسترسی به محاسبه است.