چانه زنی برای دسترسی به اینترنت
برگزاری جلسات متعدد میان بخش خصوصی و مسئولان مرکز ملی فضای مجازی و وزارت ارتباطات در روزهای گذشته، نشان میدهد تلاش برای دسترسی به اینترنت پایدار به یکی از اولویتهای فوری بازیگران اقتصادی و علمی کشور تبدیل شده است. از اتاقهای بازرگانی تا دانشگاهها، از انجمنهای صنفی تا شرکتهای فناوری، همه در حال پیگیری مسیرهایی هستند که بتواند دسترسی آنها به اینترنت را تضمین کند.
هر گروه با ابزارهای خود وارد میدان شده؛ از رایزنی و مکاتبه گرفته تا استفاده از ظرفیت نهادهای واسط. اینترنت در ایران امروز، دیگر یک زیرساخت بدیهی نیست؛ به یک مطالبه قابل پیگیری و در مواردی قابل چانهزنی تبدیل شده است.
محسن پاشا، قائم مقام رئیس مرکز ملی فضای مجازی نیز در جلسه خود با فعالان اتاق بازرگانی به یکی از مصوبات شورای عالی امنیت ملی اشاره کرد؛ مصوبهای که طبق آن «مقرر شده است اینترنت موردنیاز بخش خصوصی از طریق درخواست سه مجرای اتاق ایران، اتحادیه کشوری کسبوکارهای مجازی و سازمان نظام صنفی رایانهای تامین شود و تاکنون شمارههای معرفیشده در حال بررسی دستگاههای نظارتی و اتصال تدریجی به اینترنت هستند.»
به نظر میرسد کسبوکارها در شرایط فعلی، به دنبال این ابلاغیه مسیرهای رسمی برای دسترسی به اینترنت پایدار را پیگیری میکنند.
اما در سویی دیگر، وزیر ارتباطات در دیدار رئیسجمهور از این وزارتخانه اعلام میکند: «اینترنت طبقاتی یا لیست سفید موضوعیتی ندارد و دسترسی باکیفیت به شبکه اینترنت جهانی، حق همه مردم است، امیدواریم این هدف در کوتاهترین زمان محقق شود.»
او همچنین با اشاره به ابعاد امنیتی این موضوع تأکید کرده:«اگر به موضوع قطعی اینترنت از منظر مخاطرات امنیتی نیز توجه شود، ضرورت دارد دسترسی همه مردم بدون طبقهبندی و لیست سفید به اینترنت فراهم شود.»
این موضعگیری، بهنظر میرسد تلاشی برای رد هرگونه تفکیک در دسترسی باشد؛ اما همزمان نشانههایی از اجرای مدلهای تفکیکی در میدان دیده میشود.
اما مشاور وزیر ارتباطات، محمدحافظ حکمی نیز پیشتر از همکاری اپراتورها با مرکز ملی فضای مجازی برای ارائه اینترنت پرو خبر داده و اعلام کرده این سرویس در حال ارائه است. همزمان، اطلاعیههای منتشرشده از سوی نهادهای صنفی نیز همین مسیر را تأیید میکند.
سازمان نظام صنفی رایانهای در اطلاعیهای نحوه ثبتنام اینترنت پرو برای اعضایش را اعلام کرده است؛ موضوعی که محدود به این نهاد نمانده و به اتاق بازرگانی، انجمن تجارت الکترونیک و اتحادیه کسبوکارهای مجازی نیز تسری پیدا کرده است.
به بیان دیگر، بخشی از اقتصاد رسمی کشور عملاً به سمت استفاده از یک لایه متفاوت از اینترنت سوق داده شده است.
محسن پاشا، قائم مقام رئیس مرکز ملی فضای مجازی نیز، با نگاهی متفاوت به موضوع اینترنت میگوید: «برای وصل بودن اینترنت باید بنا به وضعیت بهگونهای عمل کنیم که نیازهای مردم و فعالان اقتصادی پاسخ داده شود.»
دانشگاهها در صف دسترسی
این الگو تنها به کسبوکارها محدود نمانده و به آموزش عالی نیز رسیده است. حسین سیماییصراف، وزیر علوم، با تأکید بر وابستگی جدی دانشگاهها به اینترنت میگوید: «آموزش، تحقیق و فناوری بدون اینترنت ممکن نیست.»
او با اشاره به وضعیت آموزش مجازی در دانشگاهها و پیگیریهای انجامشده برای بهبود دسترسی اساتید توضیح میدهد:
«ما با وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تماسهای فراوانی داشتهایم، اما وزارت ارتباطات نیز با ملاحظات دیگری مواجه است که خارج از اراده آنهاست.»
وزیر علوم در ادامه ابراز امیدواری میکند: «امیدواریم به زودی این ملاحظات برطرف شود تا بتوانیم به روال عادی برگردیم.»
با این حال، گزارشهای میدانی نشان میدهد برخی اساتید برای دسترسی به اینترنت آزاد، اقدام به ثبتنام در اینترنت پرو کردهاند یا درخواستهای خود را ارائه دادهاند؛ هرچند همچنان درباره هزینه این نوع دسترسی، اختلاف نظرهایی وجود دارد.
اینترنت چندلایه، بدون اعلام رسمی
در کنار این تحولات، باز شدن برخی سایتهای علمی و زیرساختهای نرمافزاری نیز نشانهای از تلاش برای مدیریت هدفمند دسترسی است؛ مدلی که بهجای رفع محدودیت عمومی، بر باز کردن مسیرهای مشخص برای گروههای خاص تکیه دارد.
مجموع این روندها تصویری چندلایه از اینترنت در ایران ترسیم میکند: اینترنتی که در سطح رسمی «یکپارچه» توصیف میشود، اما در سطح عملی در حال تبدیل شدن به مجموعهای از دسترسیهای تفکیکشده است.
آنچه امروز در حال شکلگیری است، بیش از آنکه یک سیاست اعلامشده باشد، یک واقعیت اجرایی است؛ واقعیتی که بدون نامگذاری رسمی، در حال بازتعریف مفهوم «دسترسی» در زیست دیجیتال ایران است.