هوش مصنوعی قرار است آینده اقتصاد دیجیتال را بسازد، اما در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، زیرساخت‌های این فناوری حالا به منبع تازه‌ای از بحران بر سر آب، برق و زمین تبدیل شده‌اند.

به گزارش وال‌استریت ژورنال، شرکت‌هایی مانند گوگل، آمازون و مایکروسافت در رقابتی سنگین برای توسعه مراکز داده هوش مصنوعی به سراغ کشورهایی رفته‌اند که هم بازار مصرف بزرگی دارند و هم دولت‌هایشان حاضر است میلیاردها دلار مشوق برای جذب این پروژه‌ها پرداخت کند؛ حتی اگر زیرساخت‌های حیاتی آن کشورها توان تحمل چنین توسعه‌ای را نداشته باشد.

یکی از تازه‌ترین نمونه‌ها در شهر ویساخاپاتنام هند دیده می‌شود؛ جایی که گوگل با حمایت گسترده دولت محلی در حال اجرای پروژه‌ای ۱۵ میلیارد دلاری برای ساخت هاب مراکز داده هوش مصنوعی است. دولت ایالت آندرا پرادش برای این پروژه تخفیف‌های گسترده‌ای در هزینه زمین، آب و برق در نظر گرفته و ارزش کل مشوق‌ها را حدود ۲.۳ میلیارد دلار برآورد کرده است. این در حالی است که بسیاری از مناطق این شهر روزانه کمتر از یک ساعت آب لوله‌کشی دارند و منطقه طبق شاخص‌های جهانی با «تنش شدید آبی» مواجه است.

برای بسیاری از ساکنان محلی، مسئله فقط مصرف آب نیست. بخشی از زمین‌های کشاورزی منطقه برای اجرای این پروژه مصادره شده و کشاورزان مجبور به ترک زمین‌هایی شده‌اند که دهه‌ها روی آن کار کرده بودند. «پیلا کونداما» یکی از کشاورزان محلی که زمینش را از دست داده، درباره این پروژه گفته است: «چطور می‌توانیم از آمدن گوگل خوشحال باشیم؟ همه ما پراکنده می‌شویم. حس خیلی غم‌انگیزی دارد.» او می‌گوید در ازای ترک زمین کشاورزی‌اش حدود ۸۳ هزار دلار غرامت دریافت کرده، اما این پول آینده از دست‌رفته روستا را جبران نمی‌کند.

اعتراض‌ها به مراکز داده فقط محدود به هند نیست. در مالزی و اندونزی نیز پروژه‌های مشابه با اعتراض‌هایی درباره مصرف آب و برق و فشار بر زیرساخت‌های شهری روبه‌رو شده‌اند؛ به‌ویژه بعد از آنکه محدودیت‌های سنگاپور برای توسعه مراکز داده، شرکت‌های فناوری را به کشورهای همسایه سوق داد. بسیاری از دولت‌های در حال توسعه در حالی میلیاردها دلار یارانه برای جذب این پروژه‌ها اختصاص می‌دهند که همچنان با بحران کمبود آب، ضعف شبکه برق و کمبود خدمات عمومی مواجه‌اند.

در هند، تنش‌ها شدیدتر از بسیاری از کشورهاست. پیش‌بینی می‌شود ظرفیت مراکز داده این کشور طی پنج سال آینده پنج برابر شود و به حدود ۱۰ گیگاوات برسد. در همین حال، مایکروسافت در یکی از پروژه‌های خود در نزدیکی حیدرآباد با شکایت ساکنان محلی مواجه شده که این شرکت را به تصرف غیرقانونی زمین‌های عمومی متهم کرده‌اند؛ اتهامی که مایکروسافت آن را رد کرده و گفته همچنان به رعایت قوانین متعهد است.

در منطقه‌ای دیگر نیز کشاورزان می‌گویند برای پروژه مرکز داده آمازون مجبور به ترک روستای خود شده‌اند. آمازون در واکنش به این انتقادها اعلام کرده برنامه‌هایی برای احیای منابع آبی در هند، بازسازی دریاچه‌ها و حمایت از جوامع محلی اجرا می‌کند. این شرکت همچنین گفته پروژه‌هایی برای آموزش مهارت، بازسازی مدارس و حمایت از کارآفرینان زن در مناطق اطراف مراکز داده در نظر گرفته شده است.

در سوی دیگر، شرکت‌های فناوری تلاش می‌کنند پروژه‌های خود را بخشی از آینده دیجیتال هند معرفی کنند. «الکساندر اسمیت» از مدیران گوگل درباره پروژه ویساخاپاتنام گفته است: «هدف ما ایجاد شراکتی است که برای همه طرف‌ها مفید باشد و زیرساختی در مقیاس ملی ایجاد کند که دهه‌ها به جامعه ویساخاپاتنام سود برساند.» گوگل همچنین اعلام کرده این پروژه عمدتاً با انرژی تجدیدپذیر و سیستم‌های خنک‌کننده کم‌مصرف اجرا خواهد شد.

با این حال، منتقدان این توضیحات را کافی نمی‌دانند. «وی.اس. کریشنا» از گروه «فروم حقوق بشر» هند می‌گوید: «این مرکز داده نمونه نگران‌کننده‌ای از هم‌پوشانی قدرت شرکت‌های بزرگ و حمایت کامل دولت است. اختصاص یارانه عمومی به یک شرکت فناوری عظیم و سودده، بسیار مسئله‌دار است.»

در پس این رقابت اما نگرانی بزرگ‌تری وجود دارد؛ ترس از عقب‌ماندن در رقابت جهانی هوش مصنوعی. هند تلاش می‌کند خود را به یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف هوش مصنوعی تبدیل کند؛ بازاری که اکنون یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های کاربران چت‌جی‌پی‌تی و سایر ابزارهای هوش مصنوعی مولد به شمار می‌رود. پروژه گوگل در ویساخاپاتنام نیز قرار است نخستین هاب بزرگ هند برای آموزش و اجرای مدل‌های عظیم هوش مصنوعی یک شرکت آمریکایی باشد؛ پروژه‌ای که در صورت فعالیت کامل، میزان برق مصرفی آن معادل مصرف سالانه شش میلیون نفر در هند خواهد بود.

در نتیجه، مراکز داده هوش مصنوعی حالا فقط یک پروژه فناوری نیستند؛ آن‌ها به نقطه برخورد توسعه دیجیتال با بحران منابع، عدالت اجتماعی و سیاست صنعتی دولت‌ها تبدیل شده‌اند.