ایران همچنان بر مدار سیمکارت فیزیکی
فناوریای که در دهها کشور جهان به بخشی از ارتباطات روزمره تبدیل شده، در ایران هنوز پشت مجموعهای از محدودیتهای بینالمللی، نوسانات اقتصادی و الزامات رگولاتوری قرار دارد. eSIM یا سیمکارت تعبیهشده، اگرچه از پاییز ۱۴۰۴ توسط برخی اپراتورهای داخلی بهصورت رسمی معرفی شد، اما دامنه استفاده از آن همچنان محدود است. در شرایطی که تولیدکنندگان بزرگی مانند اپل، سامسونگ و گوگل مسیر حذف تدریجی سیمکارت فیزیکی را دنبال میکنند، این پرسش مطرح میشود که آیا eSIM میتواند در بازار ارتباطات ایران نیز به فناوری فراگیر تبدیل شود یا همچنان در مرحلهای محدود باقی خواهد ماند؟
عقبماندگی ایران از تب جهانی
استفاده از eSIM در بسیاری از بازارهای جهان دیگر یک فناوری نوظهور محسوب نمیشود. بر اساس دادههای GSMA Intelligence، این فناوری امروز در دهها کشور و توسط صدها اپراتور تلفن همراه پشتیبانی میشود و به بخشی از خدمات متداول ارتباطات سیار تبدیل شده است. کاربران در کشورهایی مانند ایالات متحده، بریتانیا، آلمان، فرانسه، ژاپن، کرهجنوبی و استرالیا میتوانند تنها با اسکن یک QR Code، سیمکارت خود را فعال کنند، چند پروفایل ارتباطی را بهطور همزمان مدیریت کنند یا بدون مراجعه حضوری، سرویس رومینگ خود را تغییر دهند. توسعه اینترنت اشیا، ساعتهای هوشمند و دستگاههای متصل نیز از جمله عواملی بوده که به گسترش این فناوری شتاب داده است.
در سمت دیگر، تولیدکنندگان تلفن همراه نیز بهتدریج در حال حذف خشاب سیمکارت هستند. اپل از زمان عرضه نسخه آمریکایی آیفون ۱۴، استفاده از eSIM را بهصورت انحصاری در برخی مدلها آغاز کرد و این روند را در نسلهای بعدی نیز ادامه داده است. دیگر شرکتها از جمله سامسونگ و گوگل نیز پشتیبانی از آن را به یکی از قابلیتهای استاندارد محصولات خود تبدیل کردهاند؛ روندی که نشان میدهد صنعت تلفن همراه بهتدریج در حال فاصله گرفتن از سیمکارت فیزیکی است.
در ایران اما این فناوری هنوز به مرحله فراگیر نرسیده است. هرچند برخی اپراتورها طی ماههای گذشته امکان دریافت eSIM را برای بخشی از مشترکان فراهم کردهاند، اما دامنه استفاده از آن همچنان محدود است و همه دستگاهها و همه کاربران امکان بهرهگیری از این سرویس را ندارند. در نتیجه، فاصله میان روند جهانی و وضعیت بازار ایران همچنان حفظ شده و پرسش درباره دلایل این فاصله، نقطه آغاز بررسی توسعه این فناوری در کشور است.
گرههایی در برابر توسعه
مرور تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد توسعه eSIM بیش از هر چیز به آمادگی زیرساخت اپراتورها وابسته است. با این حال، کارشناسان حوزه شبکه معتقدند شرایط ایران تفاوتهایی با بسیاری از بازارهای دیگر دارد و مهمترین چالش، در ارتباط اپراتورها با زنجیره جهانی فناوری و خدمات بینالمللی قرار گرفته است.
آرین اقبال، کارشناس شبکه، در گفتوگویی با دنیای اقتصاد در مهرماه سال ۱۴۰۴ با عنوان « eSIM؛ رویا یا واقعیت؟» اظهار کرد: «مساله ارائه eSIM در ایران بیش از آنکه فنی باشد، به حوزههای تحریم، مسائل سیاسی و مالی مربوط است و به روابط اپراتورهای داخلی با جهان باز میگردد. از نظر فنی اپراتورها میتوانند این سرویس را ارائه دهند و مشکل خاصی در این بخش وجود ندارد؛ اما اینکه در عمل قادر به این کار باشند یا خیر، عمدتا به محدودیتهای ناشی از تحریمها وابسته است».
برآیند گفتههای کارشناسان نشان میدهد سه مانع بیش از سایر عوامل در مسیر توسعه این فناوری مطرح میشود؛ دسترسی به الزامات بینالمللی مورد نیاز برای راهاندازی سرویس، محدودیت در تعاملات مالی خارجی و وابستگی بخشی از زیرساخت شبکه به تامینکنندگان بینالمللی تجهیزات و نرمافزار.
بازار و اثر تحریمی
در ایران نیز نشانههایی از شکلگیری این تقاضا دیده میشود. بر اساس گزارش DataReportal، تعداد اتصالهای تلفن همراه در ایران از جمعیت کشور فراتر رفته و بخش قابلتوجهی از کاربران بهطور همزمان از بیش از یک خط تلفن همراه استفاده میکنند. هرچند این آمار بهطور مستقیم به استفاده از eSIM اشاره نمیکند، اما میتواند نشاندهنده بازاری باشد که در آن مدیریت همزمان چند پروفایل ارتباطی، در صورت فراهم شدن زیرساختها، با استقبال بیشتری روبهرو شود. افزون بر این، افزایش ورود ساعتهای هوشمند و سایر دستگاههای متصل نیز میتواند در سالهای آینده تقاضا برای چنین فناوریهایی را افزایش دهد.
در مقابل، توسعه این بازار به زنجیره تامین تجهیزات نیز وابسته است. بخش قابلتوجهی از تجهیزات شبکه و همچنین بسیاری از گوشیهای سازگار با eSIM از مسیر واردات تامین میشوند و چین یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران در این حوزه به شمار میرود. بر اساس آمارهای منتشرشده از سوی گمرک ایران، ارزش واردات تجهیزات ارتباطی و فناوری اطلاعات از چین در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱.۲میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که در مقایسه با پنج سال قبل رشد قابلتوجهی را نشان میدهد. هرچند که تامین تجهیزات و تامین بازار گوشی برای ایجاد ظرفیت توسعه فناوری مذکور در ایران با چالش تحریمها روبهرو است.
همزمان، یافتههای پژوهش «تاثیر تحریمهای اقتصادی بر حجم تجارت ایران با تاکید بر کد بینالمللی کالا» که در سال ۱۴۰۳ توسط پژوهشگران دانشگاه سیستان و بلوچستان منتشر شده، نشان میدهد تحریمهای اقتصادی و نوسانات نرخ ارز، هر دو اثر منفی و معناداری بر حجم واردات ایران داشتهاند. این پژوهش بدون اشاره مستقیم به بازار eSIM، نتیجه میگیرد که محدودیتهای تجاری و مالی، دسترسی به کالاها و فناوریهای وارداتی را با چالش مواجه کردهاند. کنار هم قرار گرفتن این یافتهها با ساختار بازار تجهیزات ارتباطی ایران نشان میدهد توسعه فناوریهایی این چنینی تنها به آمادگی اپراتورها وابسته نیست و به تداوم دسترسی به تجهیزات، همکاری با تامینکنندگان خارجی و پایداری زنجیره تامین نیز ارتباط دارد. ارتباطی به تاثیر از جنگ تحمیلی حالا به پایداری سابق نیست.
آن سوال تکراری
از ابتدا در مورد امکان فراگیری eSIM و بازارش در ایران سوالات و ابهاماتی وجود داشت. با توسعه اولیه زیرساختها و عرضه سرویس به بازار محدود، این سوال اساسی همچنان باقی است؛ آیا این فناوری در ایران توسعه پیدا خواهد کرد یا خیر. زنجیرهای از ارزش که واردات تمام و کمال آن، هنوز با موانع تحریمی، نوسان دلار و پیچیدگیهای رگولاتوری گره خورده و اجازه نداده این فناوری از مرحله پیشثبتنام فراتر رود. اصلا مشخص نیست عموم کاربران اینترنت در ایران توانایی خرید گوشیهایی که سازگار با این فناوری باشند را دارند یا خیر. با افزایش نرخ ارز، حالا قدرت خرید مردم در بازار کالای دیجیتال افت شدیدی داشته است.