۱۱۶ روز قطعی اینترنت؛ بدون ترک پلتفرمهای خارجی، تعداد حسابهای کاربران ایرانی ۲ برابر شد
۱۱۶ روز قطعی اینترنت از دی تا خرداد، باعث ترک پلتفرمهای خارجی نشد، فقط کاربران پلتفرمهای داخلی را بیشتر کرد. کدام پیامرسان کاربران بیشتری جذب کرد؟
قطع و محدودیت اینترنت بینالملل در زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵، بخشی از کاربران ایرانی را به پیامرسانهای ایرانی آورد اما منجر به ترک شبکههای اجتماعی خارجی نشد. دادههای گزارش سالانه دیتاک نشان میدهد تعداد حسابهای کاربری فعال در این دوران از میانگین ۱٫۵ اکانت به ۳ اکانت رسید.
این گزارش با بررسی ۱۵ ماه فعالیت کاربران در هفت پلتفرم داخلی و خارجی تهیه شده است. اینستاگرام، تلگرام، یوتیوب و ایکس در کنار روبیکا، بله و ایتا، بسترهای مورد مطالعه بودهاند. دیتاک، سوشال لیسنینگ فعال در حوزه پایش و تحلیل کسبوکارها در شبکههای اجتماعی، برای تهیه این آمار از پایش کلانداده و گزارشها و نظرسنجیهای منابعی مانند نتبلاکس و ایسپا استفاده کرده است.
یک فصل و بیش از ۲ ماه قطعی اینترنت
براساس این گزارش، کاربران ایرانی در سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ در مجموع ۱۱۶ روز با قطع اینترنت بینالملل مواجه شدند؛ مدتی معادل حدود ۲۵ درصد کل ۱۵ ماهی که در این گزارش بررسی شده است. ۴۸ روز از قطعیها در سال ۱۴۰۴ و ۶۸ روز آن در بهار ۱۴۰۵ ثبت شده است؛ فصلی که از ۹۳ روز ۶۸ روزش در خاموشی گذشت.
پیامد این قطعی تنها به محدود شدن ارتباطات کاربران منحصر نبود. وزارت ارتباطات خسارت روزانه خاموشی اینترنت را، بسته به دامنه محاسبه، بین ۵۰۰ میلیارد تومان برای هسته اقتصاد دیجیتال و پنج هزار میلیارد تومان برای کل اقتصاد برآورد کرده است.
کاربران شبکههای خارجی را ترک نکردند
میانگین تعداد حسابهای فعال هر کاربر ایرانی در شبکههای اجتماعی از ۱٫۵ حساب در سال ۱۴۰۳ به سه حساب در بهار ۱۴۰۵ رسیده است؛ یعنی سبد حضور کاربران طی این مدت دو برابر شده است. به بیان دیگر، کاربران بهجای مهاجرت از یک شبکه به شبکهای دیگر، به استفاده همزمان از چند پلتفرم روی آوردهاند.
دیتاک
اینستاگرام با حدود ۴۲ میلیون کاربر فعال همچنان یکی از بزرگترین شبکههای اجتماعی در ایران است. تلگرام ۳۳ میلیون، یوتیوب ۱۰٫۶ میلیون و ایکس ۱٫۲ میلیون کاربر فعال دارند. در میان پلتفرمهای داخلی نیز روبیکا با ۴۲ میلیون، بله با ۴۱ میلیون و ایتا با ۳۴ میلیون کاربر فعال گزارش شدهاند.
گفتنی است که این اعداد تعداد کاربران هر پلتفرم را نشان میدهند و بهدلیل حضور همزمان افراد در چند شبکه، نمیتوان آنها را برای محاسبه مجموع کاربران با یکدیگر جمع کرد. دیتاک همچنین حاشیه خطای این تخمینها را مثبت یا منفی پنج درصد اعلام کرده است.
دیتاک
«بله» برنده اصلی دوران قطع اینترنت شد
بررسی روند کاربران فعال پیامرسانهای داخلی نشان میدهد هر سه پلتفرم در دوران محدودیت اینترنت رشد کردهاند، اما سرعت رشد آنها یکسان نبوده است.
«بله» که در فروردین ۱۴۰۴ حدود ۱۱ میلیون کاربر فعال داشت، همزمان با قطعی اینترنت در اسفند به ۲۷ میلیون کاربر رسید و در خرداد ۱۴۰۵ تعداد کاربران فعالش به ۴۱ میلیون نفر افزایش یافت. بهاینترتیب، بله با رشد ۲۷۰ درصدی نسبت به بهار ۱۴۰۴، بیشترین افزایش را در میان سه پلتفرم داخلی تجربه کرد.
گزارش دیتاک دلیل این رشد را ترکیب خدمات مالی، عمومی و ارتباطی میداند. این مجموعه خدمات، بله را در دوره قطع اینترنت به یکی از مقاصد اصلی کاربران تبدیل کرد؛ بهخصوص برای افرادی که علاوهبر پیامرسانی، به خدمات بانکی و کاربردی نیاز داشتند.
روبیکا نیز تعداد کاربران فعال خود را از ۲۸ میلیون در فروردین ۱۴۰۴ به ۳۸٫۸ میلیون در اسفند رساند و در خرداد ۱۴۰۵ از مرز ۴۲ میلیون کاربر عبور کرد. رشد ۵۰ درصدی روبیکا به ساختار آشنا و شباهت آن به تلگرام و اینستاگرام و همچنین دسترسی یکپارچه به محتوا و سرگرمی نسبت داده شده است. تماشای رایگان فیلم و سریالهای پلتفرمهای نمایش آنلاین نیز جذابیت این بستر را در دوران محدودیت افزایش داد.
روند افزایش چشمگیر تعداد کاربران پلتفرمهای داخلی در بازه زمانی قطع اینترنت بینالملل طبق دادههای دیتاک.
جا ماندن ایتا از رقبا
ایتا برخلاف دو رقیب دیگر نتوانست در نخستین مرحله قطعی از تقاضای ایجادشده بهطور کامل استفاده کند. شمار کاربران فعال این پیامرسان از ۲۷ میلیون در فروردین ۱۴۰۴ به ۲۵٫۵ میلیون در اسفند کاهش یافت و سپس در خرداد ۱۴۰۵ به ۳۴ میلیون نفر رسید.
در مجموع، ایتا نسبت به بهار ۱۴۰۴ رشد ۲۶ درصدی داشته است؛ اما مشکلات زیرساختی، توقف موقت ثبتنام کاربران جدید و اعمال محدودیت شدید بر حجم فایلهای ارسالی، درست در اوج تقاضا فاصله آن را با رقبا بیشتر کرد. هرچند این پیامرسان در بهار ۱۴۰۵ بخشی از عقبافتادگی خود را جبران کرد، جایگاه نخستش در میان بسترهای داخلی را که در سال ۱۴۰۳ در اختیار داشت، از دست داد.
نتایج این بخش نشان میدهد قطع دسترسی به رقبای خارجی، بهتنهایی موفقیت یک پلتفرم داخلی را تضمین نمیکند. سقف رشد پلتفرمها در بحران را ظرفیت زیرساخت فنی، تنوع خدمات و توان پاسخگویی آنها به افزایش ناگهانی تقاضا تعیین میکند.
رشد کاربران، شکایتها را کم نکرد
دادهکاوی نظرات کاربران در کافهبازار نشان میدهد افزایش مخاطبان پلتفرمهای داخلی با تجربهای بدون مشکل همراه نبوده است.
کاربران روبیکا از مصرف زیاد و غیربهینه ترافیک، مسدود شدن حسابها بدون اعلام دلیل، محدودیت ۳۰ تا ۱۵۰روزه برای ثبتنام مجدد، اختلال در احراز هویت و بستهشدن ناگهانی برنامه شکایت داشتهاند.
در بله، خطا در تراکنشهای مالی و خدمات بانکی، افت کیفیت تماسهای صوتی و تصویری، تأخیر در اعلانها و ناهماهنگی پیامها میان نسخههای موبایل و دسکتاپ از مهمترین نارضایتیها بوده است.
شکایتهای کاربران ایتا نیز بیشتر به اختلال اتصال، ماندن طولانیمدت برنامه در وضعیت «در حال بهروزرسانی»، تأخیر در دریافت کد ورود، مشکل در ارسال فایلهای تصویری و ویدئویی و عملکرد ضعیف جستوجو مربوط میشود.
در نهایت، یافتههای گزارش دیتاک نشان میدهد کاربران ایرانی در برابر محدودیت اینترنت نه از شبکههای خارجی کوچ کردهاند و نه استفاده خود را به یک جایگزین داخلی محدود کردهاند. نتیجه، شکلگیری رفتاری چندسکویی است؛ رفتاری که به کسبوکارها نیز هشدار میدهد تمرکز انحصاری بر یک پلتفرم، دیگر راه مطمئنی برای دسترسی به همه مخاطبان نیست.