این روزها کاربران زیادی در شبکه‌های اجتماعی از افت شبکه اینترنت حرف می‌زنند. به هر صورت، اینترنت ایران در حالی همچنان برقرار است که داده‌های پایش شبکه از افت محسوس ترافیک و اختلال در بخشی از مسیرهای ارتباطی بین‌المللی حکایت دارد.

حوالی صبح یکشنبه ۱۲مهرماه، درست در نخستین ساعات یک روز کاری، نمودارهای اختصاصی پلتفرم Cloudflare Radar از افت ناگهانی ترافیک عبوری ایران خبر دادند؛ افتی که در نگاه نخست و بر اساس داده‌های سطحی، تصوری از یک اختلال گسترده در شبکه بین‌المللی را متبادر می‌کرد.

با این حال، روایت داده‌ها هنگام ورود به لایه‌های عمیق‌تر تحلیلی متفاوت می‌شود. بازخوانی دقیق‌تر شاخص‌ها و تطبیق آنها با پلتفرم‌های مراقبتی نظیر Kentik نشان می‌دهد که این افت محسوس، منحصرا بر مسیر و کانال‌های عبوری کلادفلر متمرکز شده است.

درحالی‌که حجم ترافیک به اپراتورهای اصلی کشور مسیر عادی خود را طی می‌کند، افت ترافیک شبکه مذکور که داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت کنتیک نیز آن را رخدادی اختصاصی برای این مسیر دانسته، گمانه‌زنی‌های تعجیل‌شده درباره قطعی سراسری یا فلج‌شدن پهنای باند بین‌المللی را ابطال می‌کند.

مسئله اصلی اما در سرچشمه این رفتار شبکه‌ای نهفته است. در غیاب داده‌های متقن و تا زمانی که بررسی مراجع تحلیلی مستقل نظیر نت‌بلاکس یا RIPE Atlas صورت نگیرد، نمی‌توان این رخداد را به ابزارهای مسدودسازی، ناهنجاری‌های فنی در خدمات‌دهنده، یا تغییرات در زیرساخت روتینگ نسبت داد. این رویداد، بیش از آنکه یک قطعیت فنی را به نمایش بگذارد، گویای پیچیدگی معماری شبکه و نبود امکان استناد به یک شاخص تک‌بعدی برای قضاوت درباره کل اینترنت است.

شبکه‌ اینترنت به مثابه جاده‌ای فرسوده
امیرحسین دهقان، کارشناس شبکه، در گفت‌وگویی «دنیای اقتصاد» به پرسش مربوط به افت ترافیک اینترنت ایران اظهار کرد: «افت ترافیک به‌تنهایی اثبات‌کننده کاهش ظرفیت اینترنت نیست؛ اما اگر هم‌زمان اتلاف بسته، افزایش تاخیر و اتصال‌های ناموفق دیده شود، احتمال اختلال شبکه بیشتر می‌شود.» وی افزود برای تشخیص دقیق این دو حالت، باید داده‌های ترافیک کلادفلر را کنار سنجش کیفیت اتصال در چند اپراتور و به مقصدهای مختلف بررسی کرد.

او در ادامه در خصوص مشاهده هم‌زمان packet loss و ناپایداری در برخی مسیرهای بین‌المللی توضیح داد: «این الگو می‌تواند ناشی از ازدحام، اختلال در مسیرهای بین‌المللی یا تغییر مسیر ترافیک باشد، اما برای نسبت دادن آن به گیت‌وی‌های بین‌المللی شواهد بیشتری لازم است.» دهقان تاکید کرد کاربر نهایی این وضعیت را به شکل باز شدن ناقص صفحات، توقف دانلود و قطع ‌و‌ وصل تماس تجربه می‌کند.

وی همچنین در پاسخ به پرسش سوم تصریح کرد: «ادامه داشتن بخشی از ترافیک، قطع کامل سراسری را رد می‌کند، اما قطعی جزئی را رد نمی‌کند؛ بنابراین «اختلال و افت کیفیت اتصال بین‌المللی» تعبیر دقیق‌تری است.» او همچنین افزود انتشار ظرفیت عملیاتی لینک‌ها، میزان اشغال، اتلاف بسته و تغییرات مسیر توسط اپراتورها و شرکت ارتباطات زیرساخت می‌تواند وضعیت را روشن کند.

در نهایت، دهقان در واکنش به تشبیه یک کاربر که مسیر شبکه را به «جاده پر از چاله و چوله» تشبیه کرده بود، این تشبیه را مناسب دانست و توضیح فنی ارائه کرد: «تشبیه جاده پر از چاله هم برای توضیح تجربه کاربر مناسب است. مسیر باز است، اما عبور داده‌ها روان و قابل اتکا نیست.»

اینترنت برای تمام کاربران یکسان نیست
در مجموع، داده‌های موجود تاکنون تصویری از قطع سراسری اینترنت ارائه نمی‌کنند. اما هم‌زمان نمی‌توان از کنار نشانه‌های افت کیفیت در بخشی از مسیرهای ارتباطی بین‌المللی گذشت. افت ترافیک مشاهده‌شده در کلادفلر، در صورتی که در کنار اتلاف بسته، افزایش تاخیر و اتصال‌های ناموفق قرار گیرد، می‌تواند بخشی از تجربه‌ای را توضیح دهد که کاربران از آن به‌عنوان کندی، ناپایداری یا قطع‌ و ‌وصل اینترنت یاد می‌کنند. در این میان، اتکا به یک شاخص یا یک پلتفرم برای قضاوت درباره وضعیت کل شبکه می‌تواند تصویر ناقصی ایجاد کند. چراکه مسیر ترافیک، مقصد اتصال و اپراتور مورد استفاده، همگی در کیفیت نهایی ارتباط نقش دارند. به این ترتیب، شاید توصیف جاده پر از چاله برای وضعیت فعلی دقیق‌تر از جاده بسته باشد. مسیری که همچنان باز است اما کیفیت عبور از آن برای همه کاربران یکسان نیست. تعیین منشأ این اختلال اما همچنان به داده‌های دقیق‌تر از ظرفیت لینک‌ها، میزان اشغال، اتلاف بسته و تغییرات مسیر نیاز دارد.