صادق سلماني : اگر چه تاكنون دو بار و در فاصله سال‌هاي 87 و 89 آمارگيري از كاربران و ميزان ضريب نفوذ اينترنت در كشور اجرا شده است اما چندي پيش اميرحسين محب‌علي، مدير مركز برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي فناوري اطلاعات ايران از برگزاري نخستين طرح جامع آمارگيري تخصصي بخش خانوار و افراد در حوزه فناوري اطلاعات و ارتباطات منطبق با توصيه‌هاي اتحاديه جهاني ارتباطات ITU در آينده نزديك خبر داد. اين آمارگيري قرار است توسط سازمان فناوري اطلاعات ايران و با همكاري مركز آمار ايران به‌عنوان متولي اجراي آمارگيري‌هاي ملي در كشور و با هماهنگي و مشاوره اداره آمار و اطلاعات اتحاديه جهاني ارتباطات اجرا شود. بر همين اساس در گفت‌وگويي با عليرضا رضايي مديركل دفتر صنعت، معدن و زيربنايي سازمان آمار كشور به زواياي مختلف اين آمارگيري پرداختيم. 

 

متولي اصلي ارائه آمار كاربران و ضريب نفوذ اينترنت در كشور بر عهده كدام سازمان است؟ 

نظام آماري در ايران غير‌متمركز است و به همين دليل تمامي آمارهاي رسمي كشور، توسط مركز آمار منتشر نمي‌شود. اما طبق ماده 54 قانون برنامه‌پنجم توسعه، مركز آمار ايران، متولي تهيه، اعلام و انتشار آمارهاي رسمي كشور است كه حالا ممكن است در واقع يك سري دستگاه‌هاي اجرايي خودشان آمارگيري و توليد كنند كه بايد با نظارت مركز آمار باشد. 

در حال حاضر علاوه بر مركز آمار، برخي سازمان‌ها نظير مركز توسعه ملي اينترنت نيز اقدام به ارائه آمار كاربران و ضريب نفوذ اينترنت در كشور كرده است كه متأسفانه اختلاف‌هاي فاحشي در آمارهاي اعلام شده وجود دارد به نظر شما اين اختلاف از كجا ناشي مي‌شود و در آمارگيري گذشته چه شاخص‌هایی مدنظر قرار داده شده بود؟ 

يكي از مهم‌ترين شاخص‌هاي خروجي طرح آمارگيري از كاربران اينترنت، محاسبه ميزان ضريب نفوذ اينترنت است كه تا به حال دوبار به صورت رسمي توسط مركز آمار ايران در طول سال‌هاي 87 و 89 اجرا شد و يك بار هم در سرشماري سال 90 از همه مردم اين سؤال پرسيده شد كه آيا دسترسي به اينترنت دارند يا خير؟ مبناي كار ما همان دستورالعملي است كه سازمان فناوري اطلاعات جهاني ITU در قالب توصيه‌نامه براي كشورها ارسال كرده كه در آن تعاريف و مفاهيم مشخص شده و 12 شاخص هم براي نحوه آمارگيري از بخش خانوار و فرد در نظر گرفته شده است. سازمان فناوري اطلاعات جهاني علاوه بر اين موارد، فرمت پرسشنامه، اطلاعات مورد نياز و چگونگي روش‌هاي آمارگيري از ميزان كاربران اينترنت را مشخص و توصيه كرده است و ما براي اين‌كه بتوانيم آمارهاي كسب شده در سال‌هاي 87 و 89 را با ساير كشورها مقايسه كنيم، از اين دستورالعمل استفاده كرديم و اعداد به دست آمده از ميزان كاربران اينترنت در سال 87، 1/11 درصد و براي سال 89، 7/14 درصد بود. در آمارگيري از ميزان كاربران اينترنت در سال 89 از خانوارها اين سؤال پرسيده شد كه آيا تك‌ تك افراد در طول سال گذشته به هر شكل ممكن در محيط كار، مدرسه و تلفن همراه يا غيره از اينترنت استفاده كرده‌اند يا خير؟ اگر كاربري حتي يك بار هم از يكي از اين روش‌ها به اينترنت اتصال پيدا كرده بود از نظر ما كاربر اينترنت به حساب مي‌آمد. در آمارگيري‌هاي مركز آمار تعداد افراد خانوار 4 نفر محسوب مي‌شود كه بر همين مبنا در سال اول، آمارگيري ميزان كاربران اينترنت را با حدود صدهزار نمونه در كل كشور و در سال دوم هم با 60 هزار خانوار نمونه آغاز كرديم كه مجموعاً در سال 87 تعداد 400 هزار نفر و در سال 89 تعداد 240 هزار نفر در آمارگيري شركت كردند. عددهاي به دست آمده را در مراحل ويرايش، كراس‌چك و بازبيني مورد بررسي قرار داده و سرانجام، آمار نهايي ميزان كاربران اينترنت در كشور را منتشر كرديم. اما در آمارگيري‌هاي مركز آمار ايران، مأمور آمارگير مستقيم به در خانه‌ها مراجعه و با آنها به صورت رو در رو مصاحبه كرده و پرسشنامه‌هايي را هم در اختيار آنها قرار مي‌دهد، اما روش مورد استفاده توسط سازمان فناوري و اطلاعات براي دستيابي به تعداد كاربران اينترنت در ايران، استفاده از مدل است. مدل مدنظر سازمان فناوري اطلاعات به اين صورت است كه تعداد مشتركين اينترنت را با استفاده از يك مدل خاص، به كاربر اينترنت تبديل مي‌كنند. به عنوان مثال، اگر يك خانوار داراي خط ADSL باشد، به‌طور متوسط بايد 3 الي 4 نفر از آن استفاده كنند كه در نهايت با استفاده از اين مدل و ضرب كردن خطوط اينترنت در تعداد افراد خانوار، تعداد مشتركان را به تعداد كاربران اينترنت تبديل مي‌كنند كه استفاده از اين روش، ايراداتي دارد. 

مهم‌ترين اختلاف ميان مركز آمار ايران و سازمان فناوري اطلاعات شامل چه مواردي است؟ 

مهم‌ترين اختلافي كه مركز آمار ايران با سازمان فناوري اطلاعات داشت كه در حال حاضر برطرف شده، اين كه آنها مي‌گفتند كه به تعداد استفاده‌اي كه يك نفر از اينترنت در منزل يا محل كار يا دانشگاه مي‌كند، يك كاربر جداگانه حساب مي‌شود. به عنوان مثال، اگر من به عنوان كاربر اينترنت در محل كار، منزل و دانشگاه به اينترنت دسترسي داشته باشم، نه يك كاربر بلكه سه كاربر محسوب مي‌شوم در صورتي كه اين تعريف مغاير با تعريف سازمان ITU است. اختلاف دوم به استفاده اين سازمان از روش مدل مبنا كه بر يك سري از فرض‌ها استوار است، برمي‌گردد. اين فرض‌ها ممكن است باعث ايجاد انحراف در نتايج شوند اما در روش مورد استفاده توسط مركز آمار ايران كه مبتني بر روش مشاهده است، احتمال وجود خطا در آمارگيري صورت گرفته، وجود دارد اما سعي مي‌كنيم آن را كنترل كنيم. 

در جريان آمارگيري سال 89 اختلافي بر سر فرمول چگونگي محاسبه كاربران اينترنت به‌وجود آمده بود، در آمارگيري جديد، از چه فرمولي استفاده خواهيد كرد؟ 

فرمولي كه در سال 89 مطرح شد و بر سر آن جنجال به وجود آمد، در واقع همان مدل مورد استفاده سازمان فناوري اطلاعات است كه مسئولان اين سازمان براساس اطلاعات آمارگيري صورت گرفته توسط مركز آمار ايران، مدل خود را طراحي كردند. آنها به عنوان مثال از اطلاعاتي نظير اين‌كه به‌طور متوسط هر سرويس اينترنت ADSL توسط چند كاربر استفاده مي‌شود يا در يك سازمان دولتي چند كاربر از اينترنت استفاده مي‌كنند، بهره بردند كه برخي از اطلاعات آمارگيري سازمان فناوري اطلاعات نيز از همين مسير محقق شد. فرمول اصلي محاسبه ميزان كاربران اينترنت و ضريب نفوذ اينترنت در ايران در دستورالعمل ITU مشخص شده و در آنجا به صورت شفاف و مشخص، فرمول ضريب نفوذ اينترنت، تلفن همراه و ساير شاخصه‌هاي ارتباطات قيد شده است. 

مسئولان سازمان فناوري اطلاعات اعلام كردند كه آمارگيري كاربران اينترنت در سال 92 نخستين طرح جامع آمارگيري تخصصي بخش خانوار و افراد در حوزه فناوري اطلاعات و ارتباطات، منطبق با توصيه‌هاي اتحاديه جهاني ارتباطات ITU است. مگر در آمارگيري‌هاي صورت گرفته در سال‌هاي 87 و 89 استانداردهاي جهاني رعايت نشده بود؟ 

مبناي تعريف مركز آمار ايران از كاربران اينترنت، استناد به دستورالعمل توصيه شده و استاندارد توسط سازمان ملل متحد است و در دو آمارگيري قبلي هم از اين استاندارد استفاده كرديم. اخيراً طبق آخرين بازنگري انجام شده توسط ITU كاربر اينترنت به كسي اطلاق مي‌شود كه در طول سه ماه گذشته، حداقل يك بار از اينترنت استفاده كرده باشد. بر همين اساس مركز آمار ايران در راستاي آمارگيري از كاربران اينترنت در ايران بر خود واجب مي‌داند كه از دستورالعمل ITU تبعيت كند. دليل اول تبعيت از اين دستورالعمل اين است كه كارشناسان و نمايندگان اكثر كشورها در طي جلسه‌هاي مختلف، اين تعاريف و دستورالعمل‌ها را به صورت دقيق، بررسي كرده و به جمع‌بندي رسيده‌اند و دليل دوم اين است كه ما مي‌خواهيم آمارهايمان قابل پذيرش باشد. در اين كه گفته شده آمارگيري از كاربران اينترنت در سال 92 نخستين آمارگيري از كاربران براساس استاندارد ITU است را نمي‌توانم قبول كنم چون آمارگيري‌هاي صورت گرفته در سال‌هاي 87 و 89 كاملاً مطابق با استاندارد ITU بوده است. همچنين آمار ميزان ضريب نفوذ اينترنت در خانوارهاي كشور در سال 89 به تفكيك باند پهن، اينترنت پرسرعت ADSL، اينترنت دايل‌آپ، وايمكس و GPRS ارائه شده است. به هر صورت، ممكن است هر كدام از آمارگيري‌هاي صورت گرفته‌، خطاي خاص خودشان را داشته باشند كه يك امر طبيعي است. 

آيا در طول دوره‌هاي گذشته از منابع مهم آماري مانند سازمان تنظيم مقررات و ارتباطات راديويي،‌ اپراتورها و شركت‌هاي ارائه دهنده خدمات اينترنت استفاده شده است و اين‌كه آيا مي‌توان به منابع آماري و اطلاعاتي آنها اعتماد كرد؟ 

در كشور ما منابع متعددي براي ثبت آمار كاربران اينترنت وجود دارد از سازمان تنظيم مقررات گرفته تا اپراتورها، اما تصور كنيد سازمان تنظيم مقررات كه در صدر واگذاري اينترنت در كشور است به منازل مسكوني، دانشگاه‌ها يا سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها اينترنت واگذار كند و از اين طريق آماري در خصوص ميزان ضريب نفوذ و كاربران اينترنت ارائه دهد كه بايد گفت اين آمار قابل قبول نيست چرا كه طبق دستورالعمل ITU اين سازمان از ما آمار مشتركان را نمي‌خواهد بلكه آمار كاربران را مطالبه مي‌كند. بر مبناي استفاده از مدل مشترك را به كاربر تبديل مي‌كنند كه در آن سلايق شخصي دخالت دارد و در اين حالت ممكن است به تعداد نفر‌هاي مدل، انحراف به وجود بيايد. به عنوان مثال ممكن است شما بگوييد كه بر چه اساس تعداد ADSL‌ها و وايمكس‌هاي خانگي واگذار شده را در 3 ضرب مي‌كنيد؟ چرا آن را در 5 يا 2 ضرب نمي‌كنيد. مهمترين مشكل هم اين است كه در اين حالت ما نمي‌توانيم بين اين‌كه كاربر اينترنت، هم در محل كار و هم در خانه در آمار محاسبه نشود، تفكيك قائل شويم.مركز توسعه ملي اينترنت به خاطر اين‌كه نمي‌توانست اين مشكل را حل كند اعلام كرد بايد بياييم تعريف كاربر اينترنت را عوض كنيم. مشكلي كه در آمارگيري سال 89 داشتيم اين بود كه مركز آمار كشور ميزان كاربران اينترنت در كشور را 7/14 درصد و وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات و سازمان فناوري اطلاعات عدد بالاي 40 درصد را از ميزان كاربران و نفوذ اينترنت در كشور اعلام كرد كه در نهايت خواستار كراس‌چك آمار كسب شده از ميزان كاربران و ضريب نفوذ اينترنت شديم و بر همين اساس از سازمان تنظيم مقررات و ارتباطات راديويي درخواست كرديم كه كد ملي تمامي افراد استفاده كننده از اينترنت GPRS را به ما اعلام كنند كه با اطلاعاتمان كراس‌چك كرده و مورد اختلاف را به دست بياوريم، اما به دلايل مختلف اين اتفاق نيفتاد.